إِنَّا أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنذِرْ قَوْمَكَ مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
Sûre bir tekit edatıyla (inne) açılıyor. Arapçada inne, cümleyi pekiştirir: "gerçekten, muhakkak". Bir haberin başına inne konması, o haberin tartışmalı olduğunu ya da muhatabın onu hafife alma ihtimali bulunduğunu gösterir.
Burada tartışılan şey ne? Muhtemelen elçilik kurumunun kendisi. Mekke'de Peygamber'e yöneltilen itirazların merkezinde "Allah bir insanı elçi mi gönderir?" sorusu duruyordu. Sûre, bir insanın gönderilmiş olduğunu bir tekit cümlesiyle bildirerek açılıyor.
Fiilin çoğul olması (erselnâ — gönderdik) Kur'an'ın azamet çoğuludur; ortak bildirmez. Bu, Kur'an'ın anlatı diline yerleşmiş bir kullanımdır.
Kök r-s-l: salıvermek, göndermek, akıtmak. Bu kökün tahlili Fîl sûresinde (105/3) yapıldı; oradaki tespiti tekrarlamıyorum. Burada kaydedilecek olan şudur: aynı kök 11. ayette yağmurun gönderilmesi için tekrar kullanılacaktır (yursili's-semâe). Yani sûrenin içinde iki gönderme vardır: elçinin gönderilmesi ve suyun gönderilmesi. İkincisi bir vaattir; reddedilince yerini başka bir suya bırakır.
Buradaki en, gramerde en-i tefsîriyye (açıklayıcı en) sayılır: kendisinden önceki fiilin içeriğini açar. "Gönderdik" — neyi söylemek üzere? — "uyar diye". Yani görevin muhtevası, görevlendirme cümlesinin içine yerleştirilmiş.
Kök ن-ذ-ر. Bu kök Bakara 2/6 bahsinde ele alındı ve Leyl sûresinde (92/15 münasebetiyle) özetlendi; oradaki tespitlere dayanıyorum. Kısaca: inzâr, gelecek bir tehlikeyi, o tehlike gelmeden önce haber vermektir. Kelimenin içinde iki şart vardır: tehlike gerçek olacak, ve haber vaktinde verilecek.
Ayet bu iki şartı kendi içinde açıkça yazıyor: tehlike belirtiliyor (azâbün elîm), ve zamanlama belirtiliyor (min kabli en ye'tiyehüm — onlara gelmeden önce). Yani inzâr kelimesinin sözlük tanımı, ayetin devamında cümle olarak tekrarlanmış oluyor.
Nebe sûresinde (78/40) aynı kök işlenirken şu tespit kaydedilmişti: uyarı, tehlikeyi kaldırmaz — görünür kılar. Bu tespit, Nûh sûresinin bütününü önceden özetler. Sûrenin anlattığı şey, görünür kılınmış bir tehlikenin yirmi ayet boyunca görülmemesidir. İki sûre arasında bir dizim farkı da vardır ve anlamlıdır: Nebe'de "sizi uyardık" (enzernâküm) — mâzî, iş bitmiş; burada "uyar" (enzir) — emir, iş başlıyor. Biri sürecin sonunda, öteki başında duruyor.
Bir not: 26 ve 27. ayetlerde geçen لا تذر (lâ tezer — bırakma) fiili, kulağa enzire yakın gelir ama aynı kökten değildir. Enzir ن-ذ-ر kökünden, tezer و-ذ-ر kökündendir. Ses benzerliğinden anlam çıkarmıyorum; bu ayrımı, karışması muhtemel olduğu için kaydediyorum.
Aynı kelime iki ayrı zamirle iki kez geçiyor: önce anlatıcının ağzından kavmihî (onun kavmi), sonra emrin içinde kavmeke (senin kavmin).
Bu tekrar gereksiz görünebilir; "onlara" denebilirdi. Denmemiş olması bir şey yapıyor: sorumluluk alanını tanımlıyor. Nûh'un uyaracağı grup, tanımadığı bir kalabalık değil, kendi kavmidir — akrabası, komşusu, arasında büyüdüğü insanlar.
Kur'an'ın peygamberleri kural olarak kendi topluluklarına gönderilir; Kur'an bunu ayrıca gerekçelendirir: elçi, muhatabının dilini konuşan ve onun tarafından tanınan biridir (İbrâhîm 14/4). Bunun ağırlaştırıcı bir tarafı vardır — en zor ikna edilecek insanlar, kişiyi çocukluğundan tanıyanlardır.
Kök ق-و-م: dikilmek, ayağa kalkmak, durmak. Kavm aslen "bir işin arkasında birlikte duranlar" demektir. Bu kökün geniş tahlili Fâtiha (1/6, müstakîm) ve Beyyine (98/5, kayyime) bahislerinde yapıldı.
عذاب, kök ع-ذ-ب. Kelimenin ilginç bir tarafı vardır: aynı kökten azb gelir ve tatlı su demektir (Kur'an'da: Furkān 25/53, Fâtır 35/12 — azbün fürât). Dilcilerin bu ilişkiyi açıklama biçimleri farklıdır; en yaygın izah, kökün asıl anlamının bir şeyi kesip alıkoymak olduğu, azabın "insanı hayattan/rahattan kesen şey", tatlı suyun ise "susuzluğu kesen su" olduğu yönündedir. Bu izahı nakil olarak veriyorum, kesinlik iddiasıyla değil.
أليم, kök أ-ل-م: acı duymak. Elîm, fa'îl vezninde. Bu vezin Arapçada hem etken (acı veren) hem edilgen (acı çeken) anlam taşıyabilir; burada etken anlamdadır: acıtan azap.
Ve kelime nekre (belirsiz) gelmiştir: azâbün elîm — "acı bir azap". Nekrelik burada büyütme (tazîm) bildirir: tarifi verilmemiş, sınırı çizilmemiş bir azap. Uyarının etkisi kısmen bu belirsizlikten gelir; nesi olduğu söylenmeyen tehdit, tarif edilenden daha ağır durur.
Ayetin son bölümü — min kabli en ye'tiyehüm — sûrenin bütününü çerçeveler. Sûre boyunca anlatılacak olan her şey, bu "önce"nin içinde geçiyor.
Ve sûre 25. ayette o "önce"nin bittiği anı bir kelimeyle bildirecek: uğriqû. Yani ilk ayetteki azâbün elîm ile 25. ayetteki boğulma, sûrenin iki ucunda duran aynı şeydir. Aradaki yirmi üç ayet, verilen sürenin içeriğidir.