Cin 17. ayet

Li-neftinehüm fîh, ve men yu'rid an zikri rabbihî yeslükhü azâben saadâ

"Onunla kendilerini sınayalım diye. Kim Rabbinin zikrinden yüz çevirirse, onu çetin bir azaba sokar."

Baştaki lâm, gaye bildirir: bolluğun amacı söyleniyor.

Ve amaç budur: fitne.

Bu, ayetin bütün ağırlığının toplandığı yerdir. Bir önceki ayette bir vaat verildi — bol su, bereket, genişlik. Ve hemen ardından o vaadin ne olduğu söyleniyor: bir sınama aracı.

Kök ف-ت-ن, Bürûc'de tam olarak çözümlendi. Oradaki tespit şuydu: kökün asıl anlamı altını ateşe koyup eritmek, böylece içindeki katışığı ayırıp saflığını ortaya çıkarmaktır; işlemi yapana fettân denir. Ve Türkçedeki "fitne" kelimesinin bu yelpazenin sadece bir ucunu ("ara bozma, kışkırtma") tuttuğu, Kur'an'ın kullandığı alanın merkezinin ise sınama olduğu kaydedilmişti. O tahlili tekrarlamıyorum.

Bürûc bölümündeki tabloda kökün kullanım alanları arasında şu da vardı: nimetle sınanma — "Mallarınız ve çocuklarınız ancak bir fitnedir" (Enfâl 8/28).

Cin 72/17, o maddenin en açık ifadesidir. Çünkü burada nimet, fitne olduğu açıkça söylenerek veriliyor.

Bu ayetin en önemli bağı Fecr sûresiyledir ve iki metin birlikte tek bir tespiti tamamlar.

Fecr 89/15-16 şunu söylüyordu: insan, bolluk verildiğinde "Rabbim bana ikram etti" der; darlık verildiğinde "Rabbim beni aşağıladı" der. Ve Kur'an ikisini birden reddediyordu: kellâ.

O bölümde yapılan tespit şuydu — ve tekrarlamaya değer, çünkü buraya bağlanıyor: "Metin çoğu zaman sanki yalnızca ikincisi reddediliyormuş gibi okunur; sanki birinci cümle doğru bir şükür ifadesiymiş gibi. Değil. Sûrenin yapısı, ikisini aynı gramer kalıbı içinde, aynı fiile bağlı olarak veriyor ve tek bir kellâ ile birden kesiyor."

Ve orada şu da eklenmişti: "Bolluğu 'ikram' sayan kişi, darlığı 'aşağılama' saymak zorundadır… kendi bolluğunu ilâhî onay sayan bir insan, darlığa düştüğünde çökmeye mahkûmdur."

Cin 72/17, aynı tespitin öbür yüzüdür.

Fecr yanlış çıkarımı gösterip keser; Cin doğru adı koyar. Bolluk ne ikramdır ne aşağılama — sınamadır.

Ve Fecr bölümünde düşülen o zorunlu kayıt burada da geçerlidir: "bolluğun ikram olmadığı söylenmiyor." Nimet nimettir; ayet nimeti reddetmiyor. Söylediği şey, nimetin ne işe yaradığıdır.

Zamir mâen ğadekâya (bol suya) dönüyor. Ve harf fîdir — "içinde".

Bu, Fîl bölümündeki fî tadlîl tahlilinde de görülen bir yapıdır: fî zarfiyet bildirir, kap ve kuşatma fikri taşır. Yani sınama, bolluğa eklenen bir şey değil; bolluğun içinde olan bir şey. Nimet ile sınama iki ayrı işlem değil, tek bir işlemin iki adı.

أَعْرَضَ — kök ع-ر-ض: bir şeyin eni, genişliği; yan tarafı. A'rada an — birine yanını dönmek, yüzünü çevirip yan tarafını göstermek.

Kelimenin somut görüntüsü budur ve Türkçedeki "sırt çevirmek" ile aynı mantıktadır: bedenin duruşuyla ifade edilen bir ret. İ'râz, bir tartışma değil; muhataba dönmemektir. Cevap verilmiyor, ilgilenilmiyor, muhatap alınmıyor.

ذِكْرِ رَبِّهِ — "Rabbinin zikri". Kök ذ-ك-ر: anmak, hatırlamak, dile getirmek. A'lâ ve Ğâşiye bölümlerinde bu kökün kalıp farkları (II. bâb zekkir — dışarıdan hatırlatma; V. bâb yezzekkerü — içeriden hatırlama) işlenmişti.

Tamlama iki türlü okunabilir ve ikisi de anlamlıdır:

• "Rabbinin [gönderdiği] zikir" — yani vahiy, Kur'an. Kur'an kendisini birçok yerde zikr diye adlandırır.
• "Rabbini anmak" — yani zikir fiilinin kendisi.

İki okuma pratikte aynı yere çıkar: metinden yüz çeviren, anmadan da yüz çevirmiş olur.

Ayetin iki yarısı arasındaki ilişki dikkatle kurulmuş.

Birinci yarı: bolluk bir sınamadır. İkinci yarı: zikirden yüz çeviren azaba sokulur.

Aradaki bağ söylenmiyor ama açık: bolluğun sınama olma biçimi, insanı zikirden uzaklaştırma ihtimalidir. Genişlik, ihtiyaç hissini azaltır; ihtiyaç hissi azalınca yöneliş de azalır.

Bu, Kur'an'ın başka yerlerde açıkça kurduğu bir bağdır ve Alak, Leyl bölümlerinde ele alınmıştı: istiğnâ — kendini ihtiyaçsız görmek. "Hayır! İnsan kendini ihtiyaçsız gördüğü için azar" (Alak 96/6-7). Cin 72/16-17, aynı mekanizmanın vaat tarafındaki ifadesidir: bolluk verilecek, ve o bolluk tam da bu yüzden bir sınama olacak.

Kök ص-ع-د: yukarı çıkmak, tırmanmak. Suûd — yükseliş. Sa'îd — yeryüzü, toprak (üstüne çıkılan). Tasa''ade — zorlanarak tırmandı.

صَعَدًا, klasik sözlüklerde çıkılması zor, tırmanması yorucu yokuş olarak açıklanır. Yani azap, bir tırmanış olarak tarif ediliyor: kişinin altından kalkamayacağı, sürekli yukarı doğru zorlanan bir yük.

Kur'an içi paralel çok yakındır: "Onu sarp bir yokuşa (saûdâ) sürükleyeceğim" (Müddessir 74/17). Ve o ayette kullanılan fiil أُرْهِقُهُ'dur — yani ر-ه-ق kökü, bu sûrenin 6. ve 13. ayetlerindeki kelime. İki kavram (rahek ve saad) Müddessir'de aynı cümlede birleşiyor: üste binen yük ve çıkılmaz yokuş.

Beled sûresinde de bir yokuş vardı: العقبة (el-akabe) — sarp yokuş (Beled 90/11-12). Ve o sûrede yokuş, tırmanılması istenen şeydi: köle azat etmek, açı doyurmak, yetimi görüp gözetmek.

İki yokuşu yan yana koymak, Kur'an'ın aynı görüntüyü nasıl iki ayrı işte kullandığını gösterir:

Aynı zorluk, iki ayrı yerde. Beled'de zorluk seçilir; Cin'de zorluk yüklenir. Ve ikisi arasında bir ilişki kurulabilir — bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, nakil olarak değil: birinci yokuşu tırmanmayan, ikinci yokuşa sokuluyor. Zorluk her iki halde de var; değişen, kimin seçtiği.

Kök س-ل-ك: bir şeyi bir yere geçirmek, sokmak, iplik geçirir gibi içine dahil etmek. Silk — iplik, dizi. Aynı kökten sülûk — bir yolda yürümek.

Fiilin somut görüntüsü, iğneye iplik geçirmektir: dar bir yerden içeri sokmak. Kur'an'da bu fiil azap bağlamında kullanılır ve dar bir geçitten geçirilme fikri taşır.

Fiil 27. ayette geri dönecek — orada Allah'ın elçinin önünden ve arkasından rasad sokması/yerleştirmesi için kullanılacak. Sûre aynı fiili iki ayrı işte kullanıyor: birinde azaba sokma, ötekinde koruma yerleştirme. Bu, sûrenin kelime ekonomisinin bir başka örneğidir — rasad kelimesinde de aynı şey olmuştu (9 ve 27).

Faili kim? Fiilin öznesi açıkça söylenmiyor. Bağlamdan Allah olduğu anlaşılır. Bir kısım kıraatlerde fiilin birinci çoğul (neslükhü — "sokarız") okunduğu nakledilir; anlamı değiştirmez, sadece azamet çoğuluna geçirir.