Cin 24. ayet

Hattâ izâ raev mâ yûadûne fe-seya'lemûne men ad'afü nâsıran ve ekallü adedâ

"Nihayet vaat edildikleri şeyi gördüklerinde, kimin yardımcısının daha zayıf, sayısının daha az olduğunu bileceklerdir."

Hattâ, bir sürecin son noktasını bildirir: "…-e kadar, nihayet". Yapı, önceki durumun bir noktaya kadar devam ettiğini ve orada değiştiğini anlatır.

Yani: reddediş sürer, sürer — nihayet o gün gelir.

Fiil geçmiş zamandır, ama izâ şart edatından sonra geldiği için gelecek anlamındadır. Arapçada bu yapı yaygındır ve kesinlik bildirir: olacağı kesin olan şey, olmuş gibi anlatılır. 15. ayetteki kânû da aynı işlevi görüyordu.

Ve fiilin görme fiili olması anlamlıdır. Sûre boyunca bilgi meselesi tartışıldı: kim ne biliyor, nereden biliyor. Burada bilginin son biçimi geliyor: görmek. Tartışma bittiği yer, delilin değil müşahedenin olduğu yerdir.

سَ (sîn) harfi gelecek zaman bildirir ve Arapçada bu kalıp (se-ya'lemûne) genellikle bir tehdit tonu taşır: "görecekler", "öğrenecekler". Türkçedeki "göreceksin bakalım" ifadesindeki ton.

Ve fiil yine bilgi fiilidir: a'lemû — bilecekler. Sûre, bilmemekle ilgili iki itiraf kaydetmişti (10 ve 25); burada bir bilme vaat ediliyor. Ama vaat edilen bilgi, artık işe yaramayacak olan bilgidir — Ğâşiye ve Fecr bölümlerinde bu örüntü kaydedilmişti: "faydası kalmamış hatırlama."

Cümle bir soru biçimindedir ama cevabı verilmez: "kimin yardımcısı daha zayıf, sayısı daha az?"

Bu, Arap belâgatinde etkili bir tekniktir. Cevap söylenmez çünkü söylenmesine gerek yoktur — ve söylenmediği için okuyucunun zihninde daha keskin durur.

Ve soru, muhatabın kendi argümanını geri çeviriyor.

Mekke'de Peygamber'e ve ilk müslümanlara yöneltilen itirazlardan biri sayı üzerineydi: azsınız, güçsüzsünüz, arkanızda kimse yok. Kur'an bu argümanı birkaç yerde kaydeder — bahçe sahibinin sözü bunun en açık örneğidir: "Ben malca senden zenginim, neferce daha güçlüyüm" (Kehf 18/34).

Ayet o argümanı reddetmiyor; ölçüyü değiştiriyor. "Biz de kalabalığız" demiyor. Diyor ki: o gün geldiğinde, kimin gerçekten az olduğu anlaşılacak.

Dilbilgisel olarak iki kelime de temyizdir: ism-i tafdîlden sonra gelip belirsizliği gideren öğe. "Daha zayıf" — neyde? Yardımcı bakımından. "Daha az" — neyde? Sayı bakımından.

نَاصِر — kök ن-ص-ر: yardım etmek; özellikle bir zorluk anında destek olmak. Nusret, ensâr, nasîr aynı kökten. Nasr sûresi bölümünde bu kök ele alınmıştı.

عَدَد — kök ع-د-د: saymak. Hümeze bölümünde addede (tekrar tekrar saymak) fiili işlenmişti.

İki ölçü: kalite (yardımcının gücü) ve kemiyet (sayı). Câhiliye toplumunda bir kişinin ağırlığını belirleyen iki şey tam olarak buydu: arkasındaki nüfuzlu kişiler ve arkasındaki adam sayısı. Ayet ikisini de sayıyor ve ikisini de tartıya koyuyor.

Kelime burada geçiyor ve 28. ayette, sûrenin son kelimesi olarak geri dönecek: "ve ahsâ külle şey'in adedâ" — "her şeyi sayı olarak saymıştır."

İki geçiş arasındaki ilişki, sûrenin en zarif kapanışlarından birini kurar:

Yani sûre, sayıyla övünen bir topluma önce "kimin az olduğunu göreceksiniz" diyor, sonra sayma işinin gerçek sahibini gösteriyor. Sayı üstünlüğü iddiası, her şeyi sayanın karşısında kapanıyor.