Müzzemmil 15-16. ayetler

İnnâ erselnâ ileyküm rasûlen şâhiden aleyküm kemâ erselnâ ilâ fir'avne rasûlâ / Fe-asâ fir'avnü'r-rasûle fe-ehaznâhü ahzen vebîlâ

"Şüphesiz size, üzerinize şahit olacak bir elçi gönderdik — tıpkı Firavun'a bir elçi gönderdiğimiz gibi. Firavun o elçiye karşı geldi; biz de onu ağır bir yakalayışla yakaladık."

Sûrenin en keskin dizim hamlesi burada.

On dört ayet boyunca hitap tekildi: kum, rattil, leke, aleyke, rabbike, isbir, ihcurhüm, zernî.

On beşinci ayette birdenbire çoğul oluyor: إِلَيْكُمْ — "size", عَلَيْكُمْ — "üzerinize".

Bu, iltifattır (hitabın yön değiştirmesi) ve burada muhatap tamamen değişiyor: konuşulan kişi artık Peygamber değil, ona karşı gelenlerdir.

Ve geçişin yeri anlamlı. On birinci ayette "onları bana bırak" denmişti; on ikinci ve on üçüncü ayetlerde karşılıkları sayılmıştı. Şimdi doğrudan onlara dönülüyor.

Yani sıra şudur: muhataba onlardan söz edildi → sonra onlara söz söylendi. Arada hesap devri var.

Elçi, iki sıfatla tanıtılıyor: gönderilmiş (rasûl) ve şahit (şâhid).

Kök: ش-ه-د. Görmek, hazır bulunmak, gördüğünü bildirmek. Şehâdet, şâhid, şehîd, meşhed.

Ve edat önemli: عَلَىٰ. "Sizin üzerinize" — yani lehinize değil, aleyhinize tanıklık edecek biri.

Arapçada şehide li (lehine tanıklık) ile şehide alâ (aleyhine tanıklık) ayrımı nettir. Burada ikincisi var.

Bu, elçiliğin sık atlanan bir yönüdür: elçi yalnızca bir haber getirici değil, aynı zamanda bir kayıt tutucudur. Kendisine karşı takınılan tutum, onun tanıklığına konu olacak.

Kur'an bu işlevi başka yerlerde de kaydeder:

• "...Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun diye" (Bakara 2/143).
• "Her ümmetten bir şahit getirdiğimizde ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimizde hâl nice olur?" (Nisâ 4/41).
• "Seni de bunlar üzerine şahit olarak getirdik" (Nahl 16/89).

Ayet bir kıyas kuruyor: size gönderdik — tıpkı Firavun'a gönderdiğimiz gibi.

Ve seçilen örnek üzerinde durmak gerekiyor.

Kur'an'da elçi gönderilen ve helak edilen birçok kavim vardır: Nûh kavmi, Âd, Semûd, Lût kavmi, Medyen. Erken dönem sûrelerinde bunlar sıkça bir arada anılır.

Burada tek bir örnek seçilmiş ve seçilen, bir kavim değil bir kişi: Firavun.

Bunun sebebi klasik tefsirlerde birkaç türlü açıklanır. Metinden çıkarılabilecek olanı şudur:

Firavun, Kur'an'ın anlattığı muhalifler arasında en fazla dünyevî imkâna sahip olanıdır. Devlet, ordu, servet, meşruiyet, kurumsal din — hepsi onda toplanmıştır.

Ve dört ayet önce muhalifler "refah sahipleri" diye nitelenmişti.

Yani kıyas boşuna seçilmemiş görünüyor: imkânı olanlara, imkânı en çok olanın akıbeti gösteriliyor. Bu bağı kendi okumam olarak kaydediyorum; ayet gerekçesini söylemiyor.

Ve ikinci bir işlev daha var. Firavun kıssası Mekke'de bilinen bir kıssaydı — Ehl-i kitap üzerinden ve ticaret yollarıyla dolaşan bir anlatı. Yani örnek, muhatabın doğrulayabileceği bir örnek.

Ayet ad vermiyor: rasûlâ — "bir elçi", nekre.

Kur'an'ın bütününde Firavun'a gönderilen elçi Mûsâ'dır (ve Hârûn onunla birlikte gönderilmiştir). Bu, Kur'an'ın kendi anlatımından kesindir.

Ama ayetin ad vermemesi anlamlıdır ve bir yapı kuruyor:

İki tarafta da ad yok. Kıyasın kurulduğu şey kişiler değil, durum: bir elçi geldi, karşı gelindi, sonuç şu oldu.

Bu, STYLE'da kaydedilen ilkeyle uyumludur: metin vasıf ve durum tarif ediyor, kimlik değil.

Kök: ع-ص-ي. Somut anlamı ilginçtir: عَصَا (asâ) — değnek, sopa. Ve عَصَى (asâ) — isyan etti, karşı geldi.

Dilcilerin kurduğu bağ şudur: isyan, topluluktan ayrılmaktır; ve عَصَا'nın kökündeki fikir de "bir arada tutulan şey"dir — bir demet çubuk gibi. Asâ bir araya toplanmış liflerdir; isyan ise ayrılmadır.

Bu bağı kesin bir etimoloji hükmü olarak sunmuyorum; dilcilerin kaydettiği bir ilişkidir.

Ve bir gözlem, kendi okumam olarak: Mûsâ kıssasının en bilinen nesnesi asâdır. Firavun'un fiili ise asâ fiilidir. İki kelimenin aynı harflerden oluşması dikkat çekicidir. Bunu bir iddia olarak değil, metnin dokusuna dair bir gözlem olarak kaydediyorum; anlam bakımından ikisi arasında bir bağ kurmuyorum.

Bir dizim nüktesi.

On beşinci ayette elçi iki kez nekre geçti: rasûlen, rasûlâ.

On altıncı ayette marife oluyor: ٱلرَّسُولَ — "o elçi".

Bu, Arapçada yerleşik bir kuraldır: bir nekre anıldıktan sonra tekrarlandığında marife gelir, çünkü artık bilinmektedir. Aynı yapı Türkçede de vardır: "bir adam geldi; adam dedi ki..."

Burada ek bir etki doğuruyor: elçi, iki ayet içinde tanınmış bir kişi hâline geliyor. Firavun bilmediği birine değil, tanıdığı birine karşı geliyor.

أَخَذَ — yakalamak, tutmak, kavramak. Kur'an'da helak fiili olarak yerleşiktir: fe-ehazethümü'r-racfe, fe-ehaznâhüm.

وَبِيل — و-ب-ل kökünden. Ve bu kökün somut anlamı, kelimeyi aydınlatıyor:

• وَابِل (vâbil) — iri taneli, şiddetli yağmur; sağanak. Kur'an'da iki kez, art arda: "...üzerinde toprak bulunan kaygan bir kayaya benzer; ona şiddetli bir yağmur (vâbil) isabet eder de onu çıplak bırakır" (Bakara 2/264); ve hemen ardından aynı kelime olumlu bir bağlamda (Bakara 2/265).
• وَبِيل (vebîl) — ağır, şiddetli, vahim. Ayrıca sözlüklerde: sindirimi zor, zararlı otlak ya da yiyecek.

Kökün merkezinde ağırlık ve şiddet var — özellikle üstten gelen bir ağırlık. Sağanak yağmur, hem ağırdır hem yukarıdan iner.

Ahzen vebîlâ — masdar + sıfat. Yine mef'ûl-i mutlak.

Sûre bu tekniği dört kez kullanıyor ve dördü de sûrenin dönüm noktalarında:

Ve dördünde de sıfat ya da masdar, fiilin nasıl yapıldığını söylüyor — ne kadar yapıldığını değil. Sûre baştan sona nitelikle ilgileniyor.

Bu gözlem benim çıkarımımdır.