Müddessir 49-51. ayetler

Fe-mâ lehüm ani't-tezkirati mu'ridîn / Ke-ennehüm humurun müstenfira / Ferrat min kasvera

"Onlara ne oluyor ki hatırlatmadan yüz çeviriyorlar — sanki ürkmüş yaban eşekleri gibi, aslandan kaçan?"

Kur'an'ın en görüntülü benzetmelerinden biri.

"Onlara ne oluyor?" — bir hayret ve kınama sorusu.

Sûre, cehennem sahnesinden (40-48) birdenbire şimdiki zamana dönüyor. Anlatılan gelecek sahne bitti; şimdi yaşayan insanlara bakılıyor.

Bu geçiş, sahnenin bütün ağırlığını şimdiki ana taşıyor: orada olacak olan anlatıldı, şimdi burada olan soruluyor.

Kök: ع-ر-ض. Somut anlamı: genişlik, en; bir şeyin yan tarafı.

• عَرْض (ard) — genişlik. Tûl (uzunluk) karşıtı.
• أَعْرَضَ (a'rada) — if'âl babı: yüzünü çevirip yanını dönmek, yani muhataba yüzünü değil yanını göstermek.
• عَرَضَ (arada) — sunmak, arz etmek. Türkçedeki "arz", "arıza", "muâraza".

Kökün somut anlamı fiili aydınlatıyor: i'râd, birine yan dönmektir. Yüz çevirmenin bedensel tarifi.

Ve dizim dikkat çekicidir: عَنِ ٱلتَّذْكِرَةِ — hatırlatmadan. Edat an, uzaklaşma bildirir.

Metin yine kendine bu adı veriyor. Ve bu ad, sûrede iki kez geçecek — 74/49, 74/54 — ve bir eşi Müzzemmil 73/19'dadır.

حُمُر — ح-م-ر kökünden, حِمَار (himâr, eşek) kelimesinin çoğulu.

Ve burada kastedilen, evcil eşek değil. Klasik tefsirlerde bunun yaban eşeği (humurü'l-vahş) olduğu belirtilir — çölde yaşayan, evcilleştirilmemiş, son derece ürkek ve hızlı bir hayvan.

مُّسْتَنفِرَة — ن-ف-ر kökünden, istif'âl babının ism-i fâili.

Kök: ن-ف-ر. Somut anlamı: ürkmek, sıçrayarak kaçmak; ve bir yerden toplu halde çıkmak.

• نَفَرَ (nefera) — ürktü, kaçtı.
• نَفِير / نَفَر — bir topluluk; savaşa çıkan grup.
• ٱسْتَنفَرَ — ürkmek; ya da ürkütülmek.
• تَنفِير (tenfîr) — ürkütme, kaçırma.

Kur'an'da kök, savaşa çıkma anlamında da geçer: "Hafif ve ağır olarak seferber olun" (Tevbe 9/41) — infirû.

Ve şimdi benzetmenin ne yaptığına bakalım.

Ayet, hatırlatmadan yüz çevirenleri bir aslandan kaçan yaban eşeği sürüsüne benzetiyor. Ve benzetme, dört şeyi birden söylüyor:

1. Kaçış düşünülmüş değil, refleks. Ürken hayvan hesap yapmaz; koşar.

2. Kaçış toplu. Çoğul: humurun. Sürü halinde. Ve sürüde ürkme bulaşıcıdır: bir tanesi kaçınca hepsi kaçar — çoğu tehlikeyi hiç görmeden.

3. Kaçılan şey yanlış teşhis edilmiş. Ve bu, benzetmenin en keskin yeri: kaçılan şey bir tezkiradır — bir hatırlatma. Aslan değil.

4. Ve yaban eşeği, ürkekliğiyle bilinen bir hayvandır. Yani benzetme, güçlü bir düşmandan kaçan cesur birini değil; küçük bir seste sıçrayan bir hayvanı gösteriyor.

Üçüncü madde, benzetmenin bütün ağırlığını taşıyor. Bir hatırlatmadan aslan kaçar gibi kaçmak — tepkinin ölçüsü ile sebebin ölçüsü arasındaki uçurum.

Bu okumayı kendi çıkarımım olarak kaydediyorum; ayet benzetmenin gerekçesini açıklamıyor.

Kelime Kur'an'da yalnızca burada geçer ve anlamı üzerinde ihtilaf vardır:

Kök: ق-س-ر. Somut anlamı: zorlamak, baskıyla bir şey yaptırmak, üstün gelmek. Türkçedeki "kasır" (zorlayıcı, sınırlayıcı) ve ikrâh'a yakın bir alan.

Ve kök, iki izahın da ortak zeminini veriyor: ister aslan ister avcı olsun, kasvera karşı konulamayan şeydir.

Bir tercih dayatmıyorum; birinci izah klasik kaynaklarda en yaygın olanıdır.

Sûrede daha önce sekar için lâ tübkī ve lâ tezer denmişti — "ne bırakır ne vazgeçer."

Ve burada, insanların gerçek bir tehlikeden değil bir hatırlatmadan kaçtıkları söyleniyor.

İki ayet birlikte okunduğunda bir ironi çıkıyor: kaçılan şeyden kaçılmıyor, kaçılmayacak şeyden kaçılıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; ayetler bu bağı kurmuyor.