Müddessir 54-56. ayetler — Kapanış

Kellâ innehû tezkira / Fe-men şâe zekerah / Ve mâ yezkürûne illâ en yeşâallâh. Hüve ehlü't-takvâ ve ehlü'l-mağfira

"Hayır! O bir hatırlatmadır. Artık kim dilerse onu hatırlar. Ve Allah dilemedikçe hatırlamazlar. O, kendisinden sakınılmaya lâyıktır; ve bağışlamaya lâyıktır."

Son üç ayette kök üç kez geçiyor: tezkira, zekerah, yezkürûn; 49. ayetteki et-tezkira ile birlikte kapanış bölümünde dört.

Sûre, kendini adlandıran kelimeyle kapanıyor. Ve Müzzemmil 73/19'da aynı hamle işlenmişti; tekrarlamıyorum.

Bu, iki sûre arasındaki bağın en güçlü verilerinden biridir.

Aynı iskelet, iki sûrede. Ve fark şurada: Müzzemmil kapıyı açık bırakıp bırakıyor; Müddessir bir kayıt ekliyor.

Ve irade meselesi buraya geliyor.

Bu kalıp Kur'an'da birkaç yerde tekrarlanır:

• "Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz" (Tekvîr 81/29) — ve mâ teşâûne illâ en yeşâallâh. Tekvîr'de işlendi.
• "Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz" (İnsân 76/30).
• Müddessir 74/56 — ve mâ yezkürûne illâ en yeşâallâh.

Ve dikkat: burada fiil farklı.

Tekvîr ve İnsân'da fiil teşâûn (dilemek); burada يَذْكُرُونَ (hatırlamak).

Yani kayıt dilemeye değil, hatırlamaya konmuş. Bu farkı bir gözlem olarak kaydediyorum; ondan bir kelam sonucu çıkarmıyorum.

Bu ayet, cebir–ihtiyar tartışmasının en çok atıf yapılan yerlerinden biridir.

Bakara 2/7'de bu tartışmanın çerçevesi kurulmuş, Tekvîr 81/29'da uygulanmıştı. Aynı tavrı burada da koruyorum ve orada kaydedilen kaydı tekrarlıyorum:

"Bu tefsirde taraf tutmuyorum... tarafların hiçbiri insanın sorumsuz olduğunu savunmamıştır; tartışma sorumluluğun nasıl kurulduğu üzerinedir."

Metnin kendisinden söylenebilecek olan. İki şey:

Birincisi — iki cümle yan yana duruyor ve ikisi de metindedir.

• Fe-men şâe zekerah — "kim dilerse hatırlar." (55)
• Ve mâ yezkürûne illâ en yeşâallâh — "Allah dilemedikçe hatırlamazlar." (56)

Bir ayet arayla. Yani metin, iki cümleyi birbirinin karşısına koymuyor; art arda söylüyor.

Ve Tekvîr'de kaydedilen gözlem burada da geçerli: iki cümlenin arka arkaya gelmesi, metnin ikisini birden doğru saydığını gösteriyor. Bir taraf seçip ötekini iptal etmiyor.

İkincisi — sıralama. Serbest bırakma önce, kayıt sonra geliyor.

Bu sıra, bir gözlem olarak kaydedilebilir: metin muhataba önce kapıyı gösteriyor, sonra kapının kimin elinde olduğunu söylüyor. Tersi sıralama (önce kayıt, sonra kapı) mümkündü ve farklı bir etki yapardı.

Bu gözlemden bir kelam sonucu çıkarmıyorum.

Kur'an'ın en sıradışı kapanışlarından biri.

أَهْل (ehl) — bir şeye lâyık olan, bir şeyin sahibi ve mensubu. Ehlü'l-beyt, ehlü'l-kitâb.

Ve iki tamlama:

أَهْلُ ٱلتَّقْوَىٰ açıktır: takvâ, kulun yaptığı iştir; Allah ona lâyıktır. (و-ق-ي kökü Müzzemmil 73/17'de işlendi: kökün merkezinde korku değil korunma vardır.)

Ama ikincisi simetrik değil: mağfiret, kulun yaptığı bir iş değil; Allah'ın yaptığı iştir. Öyleyse "bağışlamaya lâyık" ne demek?

Üçüncü izah, iki tamlama arasındaki asimetriyi bir kusur olarak değil bir tercih olarak okuyor ve klasik kaynaklarda savunulur.

Bir tercih dayatmıyorum. Ama şunu kaydediyorum: üç izah da aynı sonuca varıyor — cümle, sakınma ile bağışlanmayı aynı adrese bağlıyor.

Ve sûrenin nerede bittiğine bakmak gerekiyor.

Sûre boyunca anlatılanlar: sekar, bukağı benzeri bir yer, kavrulan deriler, on dokuz görevli, rehin tutulan nefisler, ürkmüş eşekler.

Ve sûre "bağışlama" kelimesiyle bitiyor.

Son kelime: ٱلْمَغْفِرَة.

Ve Müzzemmil'nin son emri de aynı kökten geliyordu: ve'stağfirullâh (73/20) — ve orada غ-ف-ر kökünün somut anlamı (örtmek, kapatmak, üstünü kaplamak; miğfer — demir başlık) işlenmişti.

İki sûre de aynı kökle kapanıyor.

Biri talebi, öteki kaynağı adlandırıyor.

Bu örtüşmeyi bir gözlem olarak kaydediyorum; iki sûrenin bilinçli olarak aynı kökle kapatıldığını iddia etmiyorum.

Müzzemmil'nin sonunda kaydedilen okuma burada da geçerlidir ve tamamlanıyor.

Müddessir, örtüsüne bürünmüş (el-müddessir) bir adama seslenerek başladı — ve د-ث-ر kökünün "üstünü kapatmak" anlamı üzerine kuruluydu.

Ve örtme anlamına gelen bir başka kökle bitiyor: غ-ف-ر.

Sûre, kendi kendini örtmekten çıkarıp örtülmeye götürüyor.

Bunu kendi çıkarımım olarak kaydediyorum. İki kök arasında akrabalık iddia etmiyorum — kökler tamamen ayrıdır (د-ث-ر / غ-ف-ر); kurulan bağ kavramsaldır ve iki kökün somut anlamlarının örtüşmesine dayanır.

Ve aynı okumanın Müzzemmil için de kurulduğunu (ز-م-ل → غ-ف-ر) belirtiyorum: iki sûre de aynı hareketi yapıyor.