Kıyâme 36. ayet

Eyahsebü'l-insânü en yütreke südâ "İnsan, başıboş bırakılacağını mı sanıyor?"

Sûrenin sonuç sorusu. Ve üçüncü ayetin geri dönüşü.

İki soru aynı kalıpla açılıyor ve arada otuz iki ayet var:

Sûre bir daire çiziyor, ama aynı noktaya dönmüyor. Birinci soru bir mühendislik sorusuydu: dağılmış parçalar bir araya gelebilir mi? İkinci soru bir anlam sorusu: bir hayat, hiçbir sonuca bağlanmadan bitebilir mi?

Ve sûrenin bütün ilerlemesi bu iki soru arasındaki mesafedir. Aradaki otuz iki ayet, birinci sorunun asıl soru olmadığını göstermek için harcanmış.

Beşinci ayet zaten bunu söylemişti: "bel yürîdü'l-insân" — mesele sandığı şey değil, istediği şey. Otuz altıncı ayet o isteğin adını koyuyor: başıboş bırakılmak.

Fiil edilgen: yütreke — "bırakılmak". Kim bırakacak, söylenmiyor.

Kök: ت-ر-ك. Bırakmak, terk etmek, geride bırakmak. Aynı kökten terike (miras — geride bırakılan) gelir.

Yirmi birinci ayetteki fiille karşılaştırmak gerekiyor:

وَتَذَرُونَ ٱلْـَٔاخِرَةَ (21) — "âhireti bırakıyorsunuz". أَن يُتْرَكَ سُدًى (36) — "başıboş bırakılacağını".

İki farklı kök (و-ذ-ر ve ت-ر-ك) ama aynı fiil alanı: terk etmek. Ve yön tersine dönüyor: insan âhireti bırakıyor, karşılığında bırakılmayı umuyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; iki fiilin anlam ortaklığı ise sözlük verisidir.

Kök: س-د-ي / س-د-و. Ve kelimenin somut alanı çobanlıktır: ibilün südâ — çobansız, salıverilmiş, kendi haline bırakılmış deve sürüsü. Kimse gütmüyor, kimse arkasından gelmiyor, kimse sayıp hesap tutmuyor.

Dilciler kelimeyi mühmel (ihmal edilmiş) ile eş anlamlı verir. Aynı kökün dokumacılıkta bir kullanımı daha nakledilir (sedâ — dokumanın uzunlamasına ipleri); bu ikinci kullanımın ayetteki anlamla ilgisi zayıftır ve üzerine bir şey bina etmiyorum.

Kelimenin taşıdığı görüntü şu: bir hayvan sürüsü, ve sürünün başında kimse yok.

Sûre bu görüntüyü altı ayet önce zaten kullanmıştı:

إِلَىٰ رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ ٱلْمَسَاقُ (30) — sürülüş. أَن يُتْرَكَ سُدًى (36) — başıboş bırakılma.

İkisi de sürü dili. Mesâk, önüne katılıp götürülmektir; südâ, güdülmeden bırakılmaktır. Aynı hayvan, iki hal.

Ve sûre birini eliyor: başıboş bırakılmadın — sürüleceksin. Yönü ise otuzuncu ayet zaten söylemişti: ilâ Rabbike.

Kendi okumam olarak kaydediyorum; iki kelimenin anlam alanı sözlük verisidir, aralarındaki bağı kuran benim.

Ayetin sorduğu soru, ilk bakışta bir tehdit gibi durur: "başıboş bırakılacağını mı sanıyor?" — yani bırakılmayacaksın, hesap var.

Ama kelimenin kendi anlamı, soruyu ters çeviriyor.

Südâ olmak, kimsenin umursamaması demektir. Sürüden düşmüş, arkasından gelinmeyen, sayımı tutulmayan hayvanın hali. Kelime bir özgürlük değil, bir terk edilmişlik adıdır.

Yani ayet şunu da söylüyor olabilir: başıboş bırakılmak istediğin şey, aslında hiç kimsenin seninle ilgilenmemesidir. Hesap sorulmaması, önemsenmemektir.

Bunu kendi okumam olarak sunuyorum; kelimenin çobanlık alanından geldiği ise sözlük verisidir. Ayetin siyakı uyarıcıdır; ama kelimenin lafzı bu yöne de açıktır.