İnsân 22. ayet

İnne hâzâ kâne leküm cezâen ve kâne sa'yüküm meşkûrâ "Bu, size bir karşılıktır; ve çabanız şükranla karşılanmıştır."

Sûrenin zirvesi. On yedi ayetlik tasvir, tek bir cümleyle kapanıyor — ve cümlenin yaptığı şey, bütün tasviri yeniden adlandırmak.

لَكُمْ — "size". Ayet birden ikinci çoğula geçiyor.

Yirminci ayette hitap ikinci tekile geçmişti (raeyte — görürsün); orada muhatap okuyucuydu. Burada ikinci çoğula geçiyor ve muhatap ebrârın kendisi.

Yani sûre son cümlede tasviri bırakıp doğrudan konuşuyor. Bu, cennette söylenen bir sözdür — sûre onu tırnak içine almadan aktarıyor.

Kök: ج-ز-ي. Dokuzuncu ayette işlendi: karşılık vermek, ödemek; hem iyi hem kötü karşılık için kullanılır.

Ve şimdi dokuzuncu ayete dönün:

لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَآءً وَلَا شُكُورًا — "sizden ne bir karşılık ne bir teşekkür istiyoruz." (76/9)

إِنَّ هَٰذَا كَانَ لَكُمْ جَزَآءً وَكَانَ سَعْيُكُم مَّشْكُورًا — "bu size bir karşılıktır; çabanız şükranla karşılanmıştır." (76/22)

Aynı iki kelime. Aynı sırayla. Bir kez reddedilerek, bir kez verilerek.

Cezâ ve şükûr — dokuzuncu ayette insanlardan istenmeyen tam olarak bu ikisiydi. Yirmi ikinci ayette verilen tam olarak bu ikisidir.

Bu, sûrenin en sıkı yapı hamlesidir ve tamamen kelime düzeyinde kurulmuştur. Ebrârın reddettiği şey, başka bir elden geri geliyor.

Ve mantığı açık: bir şeyi insanlardan istemeyi bırakan kişi, onu almaktan mahrum kalmıyor; sadece kimden alacağı değişiyor.

Bu bağı kelimelerin ortaklığından çıkardığım bir okuma olarak kaydediyorum; iki ayetteki kelimeler ve sıraları ise metindedir ve karşılaştırılabilir.

Kök: س-ع-ي. Leyl 92/4 ve Ğâşiye 88/9 bahislerinde işlendi. Oradaki tespitleri özetliyorum: somut anlamı hızlı yürümektir — yürümek ile koşmak arasındaki hâl; oradan "çabalamak, bir iş peşinde koşmak" anlamına genişlemiştir. Leyl'de kaydedilen sonuç şuydu: insan duran bir varlık değil, koşan bir varlık; soru "gidiyor musun?" değil, "nereye?"

Ğâşiye 88/9'da bu kelime لِسَعْيِهَا رَاضِيَة kalıbında geçiyordu — "kendi çabasından hoşnut". Ğâşiye bölümünde kaydedilen tespit: orada da bir çaba var, ama çaba sahibine dönüyor.

İnsân 76/22 aynı kelimeyi alıp öznesini değiştiriyor.

İki ayet bir çift oluşturuyor: biri içeriden onay, öbürü yukarıdan onay.

Kök: ش-ك-ر. Üçüncü ayette işlendi ve orada dilcilerin naklettiği izah kaydedilmişti: kökün merkezinde az şeye çok karşılık verme vardır; az yeme rağmen bol süt veren dişi deveye şekûr denir.

Kelime burada ism-i mef'ûldür: meşkûr — "şükredilmiş, şükranla karşılanmış". Yani şükreden değil, kendisine şükredilen.

Ve fâil kim? Söylenmiyor — ama söylenemez de. Fiilin meçhul gelmesi zorunlu; çünkü öznesi açıkça yazılsaydı cümle, Allah'ın kula teşekkür etmesi olarak doğrudan kurulmuş olurdu. Ayet bunu ism-i mef'ûlle söylüyor: sonucu bildiriyor, faili örtük bırakıyor.

Kur'an'ın bu kelimeyi Allah için sıfat olarak kullandığı yerler de vardır — şekûr kalıbında. Yani fikir yabancı değil: veren, verilene karşılık verir.

Ve şükrün kök anlamı bu cümlede tam yerine oturuyor: az şeye çok karşılık. Sûrenin saydığı ameller azdı — bir öğün yemek, bir adak, bir korku. Karşılığı on yedi ayet sürdü.

Sûrenin kuruluş bölümünde kaydedilmişti; burada tamamlanıyor:

لَمْ يَكُن شَيْـًٔا مَّذْكُورًا — "anılan bir şey değildi." (1) وَكَانَ سَعْيُكُم مَّشْكُورًا — "çabanız şükranla karşılanmıştır." (22)

İki cümle de كَانَ ile kuruluyor. İkisi de aynı vezinde bir ism-i mef'ûlle bitiyor. Ve ikisi arasında insanın bütün hikâyesi var.

Anılmayan varlık, teşekkür edilen varlık oluyor.

Ve iki kelime arasındaki mesafeyi kapatan şey, sûrenin ortasında duruyor: bir öğün yemek, sevdikleri halde, karşılık istemeden.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki kelimenin vezni, kökleri ve sûredeki konumları ise metnin verisidir.