İnsân 3. ayet

İnnâ hedeynâhü's-sebîle immâ şâkiran ve immâ kefûrâ "Biz ona yolu gösterdik: ya şükreden olur, ya nankör."

Sûrenin kavramsal merkezi ve bu tefsirde daha önce verilmiş bir sözün yerine getirileceği yer.

Bir gramer nüktesiyle başlamak gerekiyor.

Türkçede "birine yol göstermek" deriz; Arapçada beklenen kalıp هَدَيْنَٰهُ إِلَى ٱلسَّبِيلِ olurdu — "onu yola (doğru) ilettik". Ayette harf-i cerr yok: hedeynâhü's-sebîle, iki mef'ûl doğrudan fiile bağlı.

Nahivciler buna نَزْعُ ٱلْخَافِض (nez'u'l-hâfıd) der: harf-i cerrin düşürülmesi. Kalıbın etkisi şudur: araya bir mesafe koyan harf kalkıyor. "Yola doğru iletmek" ile "yolu iletmek" arasındaki fark, işaret etmek ile teslim etmek arasındaki farktır.

Aynı kalıp Fâtiha'da da kullanılır: ٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَ — "bize yolu ilet", yola doğru değil.

Yani iki metin aynı yapıyı kullanıyor: biri istiyor, biri veriyor.

Fâtiha bölümünde Arapçanın yol kelimeleri ayrılmıştı ve oradaki tespiti özetliyorum:

• sebîl — belirli bir gidiş yolu, güzergâh
• tarîk — patika, izlenen iz
• sırât — geniş, açık, ana yol; herkesin geçebileceği işlek güzergâh

Orada ayrıca sırâtın Kur'an'da daima tekil, sübülün (yollar) çoğul kullanıldığı kaydedilmişti: bir yol, çok sapak.

Buraya özgü olan, kelimenin belirli takı almasıdır: es-sebîl — "o yol", bilinen yol. Belirsiz bir güzergâh değil, tayin edilmiş bir tanesi.

Ve şu ayrıntıyı aklınızda tutun: sûrenin yirmi dokuzuncu ayetinde aynı kelime bir daha gelecek — ama bu sefer belirsiz olarak. Fe-men şâe'ttehaze ilâ rabbihî sebîlâ — "dileyen Rabbine bir yol tutar." Orada hem harf-i cerr geri gelecek (ilâ) hem belirlilik gidecek.

Yani sûrenin iki ucunda aynı kelime, iki farklı kurulumla duruyor:

Verilen yol belirlidir ve doğrudan teslim edilir; tutulan yol belirsizdir ve bir yöne doğrudur. Sûre, aynı kelimeyi bir kez verme, bir kez alma cümlesinde kullanıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; iki ayetteki kurulum farkı ise metnin verisidir.

Fâtiha bölümünde hidayetin klasik tefsirlerde ayrılan katmanları kaydedilmişti: yolu göstermek (bilgi vermek), yolda yürütmek (irade ve güç vermek), yolda sabit tutmak (devam ettirmek).

Bu ayet birinci katmanı açıkça söylüyor: yol gösterildi. Diğer katmanların insanın kendi fiiliyle ilişkisi ise kelâmın en uzun tartışmalarından birine açılır. O tartışmaya burada girmiyorum; sûre kendisi onu otuzuncu ayete saklıyor ve orada ele alınacak.

Şu kadarını kaydetmek yeterli: ayet, hidayeti iki sonuçtan önce ve her iki sonuçtan bağımsız olarak veriyor. Yol gösterildikten sonra çatal geliyor; çatal gösterme şartına bağlanmıyor.

إِمَّا (immâ), Arapçada taksîm (ihtimalleri bölme) bildirir. Ev (veya) ile arasındaki fark şudur: ev bir seçeneği diğerine tercih etme imkânı bırakır; immâ … ve immâ iki ihtimali eşit ağırlıkta ve tüketici olarak dizer. Üçüncü şık bırakmaz.

Nahiv bakımından şâkiran ve kefûran hâldir: cümlenin nesnesi olan hû (o) zamirinin iki durumu. Yani ayet şunu diyor:

"Biz ona yolu gösterdik — şükreden olduğu halde de, örten olduğu halde de."

Bu okuma önemli bir şey söylüyor: yol gösterme, kişinin ne olacağına bakılmadan yapılmıştır. Hidayet, şükredene ayrılmış bir imtiyaz değil; ikisine de verilmiş bir şeydir.

Bunu Kur'an başka yerde de kurar: "Semûd'a gelince, biz onlara yolu gösterdik; onlar ise körlüğü hidayete tercih ettiler" (Fussilet 41/17). Gösterme gerçekleşmiş, sonuç değişmiştir.

Bakara 2/6 bahsinde şu tespit yapılmıştı ve örnek olarak tam da bu ayet verilmişti:

Kök k-f-r: örtmek, üstünü kapatmak, gizlemek. Çiftçiye Arapçada kâfir denir, çünkü tohumu toprakla örter; geceye kâfir denir, çünkü her şeyin üstünü örter. Buradan çıkan tanım kritiktir: küfür, bilmemek değildir; bildiğinin üstünü örtmektir. Ve: Kur'an'da küfrün karşısına çoğu zaman îmân değil şükür konur — immâ şâkiran ve immâ kefûrâ, İnsân 76/3. Yani küfür, temelde bir nankörlük kavramıdır.

Orada verilen söz buydu; şimdi o ayetin kendi yerinde çözümlenmesi gerekiyor.

ش-ك-ر kökü. Dilcilerin naklettiği asıl anlam ilginçtir: kökün merkezinde doluluk, bereket, az şeye çok karşılık verme vardır. Az yeme rağmen bol süt veren dişi deveye şekûr denir. Şükür de bu mantıktadır: alınan az, verilen karşılık çok.

Bu izahı naklediyorum; kökün tarihî gelişimi hakkında kesin hüküm vermiyorum. Ama şu kadarı açık: şükür ile küfür, Arapçada birbirinin tam karşıtı olacak biçimde kurulmuştur.

İkisinin nesnesi aynıdır: verilen şey. Fark, verilen şeyle ne yapıldığındadır — üstünü açmak mı, örtmek mi.

Ve bu, Türkçedeki "kâfir" kelimesinin taşıdığı yükten tamamen farklı bir tablo çiziyor. Ayet bir inanç anketi yapmıyor. İnsanı, kendisine bir şey verilmiş bir varlık olarak ele alıyor ve tek soru soruyor: verileni ne yaptın?

Sûrenin ilk iki ayeti tam da bunu hazırlamıştı. Verilenler sayıldı: varlık (1), beden (2), duyular (2), yol (3). Dört kalem. Ve dördü sayıldıktan hemen sonra çatal geliyor.

Ayetin en ince ayrıntısı burada ve gözden kaçar.

İki kelime aynı kalıpta değil:

• شَاكِرًا — fâ'il vezni. Basit ism-i fâil: şükreden.
• كَفُورًا — fa'ûl vezni. Mübalağa kalıbı: çok örten, örtmeyi huy edinmiş.

Beklenen simetri ya şâkiran ve kâfiran ya şekûran ve kefûran olurdu. Ayet ikisini karıştırıyor.

İki izah var ve ikisi de ciddiye alınmalı:

İkisi birbirini iptal etmiyor. Bir dilde bir kelimenin hem sesi hem anlamı yerine oturuyorsa, ikisinden birini seçmek zorunda değiliz. Ama ses gerekçesi ortada dururken, anlam gerekçesini tek başına bir delil gibi sunmak doğru olmaz — bu tefsirde ses-anlam uyumu hakkında Kâria ve İnşikâk bölümlerinde de aynı kayıt düşülmüştü.

Şunu söyleyebiliriz: kalıp farkı gerçektir ve anlam taşımaya elverişlidir; ama tek başına bir hüküm dayanağı değildir.

Kefûr kelimesi sûrede iki kez geçiyor: burada (3) ve yirmi dördüncü ayette (ve lâ tuti' minhüm âsimen ev kefûrâ — "onlardan hiçbir günahkâra veya nanköre uyma").

İkisi arasındaki fark, sûrenin yapısını gösteriyor:

• 3. ayette kefûr, insanın olabileceği iki halden biridir. Soyut, isimsiz, herkese açık.
• 24. ayette kefûr, muhatabın karşısında duran somut kişilerdir: minhüm — "onlardan".

Yani sûre, üçüncü ayette bir ihtimal olarak anılan şeyin, yirmi dördüncü ayette karşıda oturduğunu gösteriyor. İhtimal, kişi haline gelmiş.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; kelimenin iki ayetteki konumu ise metindedir.