Mürselât 8-11. ayetler — Dört kırılma

Fe-ize'n-nücûmü tumiset · ve ize's-semâü füricet · ve ize'l-cibâlü nüsifet · ve ize'r-rusülü ukkıtet

"Yıldızlar silindiğinde · gök yarılıp aralandığında · dağlar savrulup atıldığında · ve elçiler vakte bağlandığında…"

Dört ayet birebir aynı kalıptadır ve kalıbın kendisi bir iş görüyor:

Yani: zaman edatı + özne + edilgen mâzî fiil. Dördünde de fâil söylenmiyor. Kim siliyor, kim yarıyor, kim savuruyor, kim vakte bağlıyor — hiçbiri belirtilmiyor.

Bu tercih bu tefsirde daha önce birkaç yerde kaydedildi: Zilzâl'in ilk ayetinde (zülzilet), Âdiyât'ın dokuzuncu ayetinde (bu'sira), Tekvîr'in ve İnfitâr'ın açılış dizilerinde. Sahne failsiz kuruluyor; olan bitene bakılıyor, yapana değil.

Ve fiillerin hepsi mâzîdir — geçmiş zaman. Henüz olmamış bir şey için geçmiş zaman kullanılması Arapçada tahakkuk bildirir: olmuş kadar kesin. Kur'an'ın kıyamet sahnelerinde bu, yerleşik bir tercihtir.

Fasıla. Dört ayet de -at sesiyle bitiyor: tumiset, füricet, nüsifet, ukkıtet. Ve bu ses beşinci bir ayette daha sürüyor: üccilet (12). Beş ayetlik bir ses adası. Öncesi -â tenvinliydi (urfâ, asfâ, neşrâ, farkā, zikrâ, nüzrâ), sonrası -în/-ûn olacak. Ğâşiye bölümünde kaydedilen ölçü burada da işliyor: ses, konu değiştiği yerde değişiyor.

Sıralamadaki bir kırılma. Dört ayetin ilk üçü kâinatı anlatıyor: yıldızlar, gök, dağlar. Yukarıdan aşağı iniyor — gökteki ışık, gökyüzünün kendisi, yeryüzünün en ağır cismi. Düzenli bir iniş.

Dördüncüsü ise kâinatta değil. Elçiler.

Bu, sûrenin en dikkat çekici geçişlerinden biri ve aşağıda 11. ayette ayrıca ele alacağım. Şimdilik kaydedelim: sahne kozmik başlıyor, ama kozmik bitmiyor.

Kök: ط-م-س. Kökün altındaki fikir: bir şeyin izini, biçimini, ayırt edici çizgilerini yok etmek. Bir yazıyı silmek, bir yolu belirsizleştirmek, bir yüzü düzleştirmek.

Türevleri ve Kur'an'daki kullanımları:

• "Rabbimiz, mallarını sil" (Yûnus 10/88) — itmis alâ emvâlihim. Mal yok edilmiyor; işe yaramaz, tanınmaz hale getiriliyor.
• "Dileseydik gözlerini silerdik" (Yâsîn 36/66) — le-tameshâ alâ a'yünihim. Göz çıkarılmıyor; görme işlevi kaldırılıyor, göz düz bir yüzeye dönüyor.
• "Gözlerini sildik" (Kamer 54/37).
• طَامِس — izi silinmiş, belirsizleşmiş (yol, iz için kullanılır).

Kökün en belirleyici özelliği budur: yok etmek değil, ayırt edilemez hale getirmek.

Bu ayrım ayeti okurken belirleyici. Ayet "yıldızlar söndü" ya da "yıldızlar düştü" demiyor. "Yıldızlar silindi" diyor. Silinen şey ortadan kalkmaz; fark edilemez hale gelir.

Yıldız için bu ne demek? Yıldızın işlevi ışıktır; ışığın işlevi ayırt ettirmektir. Bir yıldız silinince gökyüzü boş olmaz — ayırt edilemez olur.

Ve bu, sûrenin bütününe bağlanıyor. Kur'an yıldızların bir işlevini açıkça sayar: yön bulma.

"Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye yıldızları sizin için var eden O'dur." (En'âm 6/97)

Yıldızın silinmesi, yön göstergesinin silinmesidir. Sûre kıyamet sahnesini, insanın yönünü bulduğu ilk aleti kaldırarak açıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; kökün anlamı ve En'âm 6/97'nin muhtevası ise tartışmalı değildir.

Tekvîr ile karşılaştırma. Aynı olay, farklı sûrelerde farklı fiillerle anlatılıyor ve fiiller aynı şeyi söylemiyor:

Üç fiil üç ayrı yön gösteriyor: bulanma, dağılma, silinme. Ortak nokta ise şu: hiçbiri "söndü" demiyor. Üçü de yıldızın görünürlüğü üzerinden konuşuyor. Bu, üç sûrenin ortak bir tercihi olarak dikkat çekiyor.

Kök: ف-ر-ج. Somut anlamı: iki şeyin arasını açmak, aralık bırakmak, yarık oluşturmak.

Türevleri kökün nereye açıldığını gösteriyor:

• فُرْجَة — aralık, boşluk, açıklık.
• فَرْج — açıklık, yarık; ve Kur'an'da bedenin bir bölgesi için kullanılan örtülü ifade. Kelimenin bu kullanımı da "açıklık" anlamından gelir.
• فُرُوج — çoğulu: yarıklar, çatlaklar.
• فَرَج — sıkıntının açılması, ferahlama. Türkçedeki "ferah" ve "feraha çıkmak" bu köktendir.
• تَفْرِيج — sıkışıklığı açmak, gidermek.

Kökün en öğretici tarafı burada: aynı kök hem bir yarığı hem bir rahatlamayı adlandırıyor. Sebebi açık — sıkışıklık daralmadır, ferahlık ise araya boşluk girmesidir. Sıkıntının geçmesi, kelimenin kendi mantığında, sıkışan şeylerin arasının açılmasıdır.

Ve Kur'an bu kökü gök için bir kez daha kullanır — tam tersi anlamda:

"Üstlerindeki göğe bakmadılar mı — onu nasıl bina ettik ve süsledik; onda hiçbir yarık (fürûc) yoktur." (Kāf 50/6)

Bu ayet, elimizdeki ayetin doğrudan karşılığıdır. Aynı kök, aynı nesne, zıt hüküm.

• Bugünkü gök: mâ lehâ min fürûc — hiçbir aralığı yok.
• O günkü gök: füricet — aralandı.

Kāf'ta göğün delilliği, kusursuz bütünlüğüne dayanıyordu: hiçbir yerinde açık kalmamış, hiçbir yerinde çatlamamış. Mürselât'ta ise o bütünlük çözülüyor.

Bu bağı bir gözlem olarak kaydediyorum; iki ayetin kökü ve nesnesi ortaktır ve bu tartışmasızdır. İki sûre arasında bilinçli bir gönderme olduğu iddiasında değilim.

Bu tefsirde göğün açılması iki ayrı kökle daha işlendi ve o iki bölümde köklerin arasındaki fark kurulmuştu. Şimdi üçüncüsü ekleniyor.

İnfitâr bölümünde ف-ط-ر için kaydedilen:

Kökün asıl yükü başlangıç üzerinedir. Aynı kökten fâtır (yoktan var eden), fıtrat (ilk yaratılış hâli), iftâr (orucun açılması). Fatr, bir şeyi ilk kez yarıp var etmektir; ve aynı kök son çözülme için de kullanılır. Bu yüzden fâtır bir yaratma sıfatıdır, infitâr ise bir çözülme fiilidir — ve ikisi aynı kökte durur.

İnşikâk bölümünde ش-ق-ق için kaydedilen:

Bu kökte ne doğum vardır ne kuruluş. Burada olan şey bütünün parçalanmasıdır. Kökün diğer dalları — meşakkat (yıpranma), şikāk (ayrılık) — hep aynı yöne bakar: bir şey bir arada duruyordu, artık durmuyor.

Ve orada üçü bir cümlede toplanmıştı: "felak kapalıyı açar; fatr yoktan yarıp kurar; şakk kurulmuş olanı böler."

ف-ر-ج bu üçlüye dördüncü olarak ekleniyor ve kendine ait bir yeri var:

Farkı en kısa şöyle söylenebilir: şakk parçalar, fürûc aralar.

Yarılan bir şey ikiye ayrılır; aralanan bir şey ise ortasında bir boşluk açılan şeydir — kapı gibi, perde gibi. Yani ف-ر-ج bir bölünme değil, bir açılma bildiriyor.

Ve bu, Kur'an'ın başka bir kıyamet ayetiyle uyumludur: "Gök açıldı ve kapı kapı oldu" (Nebe' 78/19) — fe-kânet ebvâbâ. Orada göğün açılması bir geçit olarak tarif ediliyor. Aynı fikir.

Dördüncü bir kök daha vardır ve karıştırılmamalı: ف-ت-ح (Kamer 54/11'de fe-fetahnâ ebvâbe's-semâ). O da açmaktır, ama kapı açmaktır; yarma bildirmez.

Bir sınır: dört kök arasında kurduğum bu işbölümü benim okumamdır; köklerin sözlük anlamları nakildir, aralarındaki iş bölümü değildir. İnşikâk bölümünde de aynı kayıt düşülmüştü.

Ve bir yankı. Ferec kelimesinin "sıkıntının açılması" anlamını hatırlayın. Göğün füricet olması, kelimenin ikinci anlamıyla okunduğunda tuhaf bir yan taşıyor: bu sûrede aralanma, bir tarafa ferahlık getirmiyor. Ama sûrenin 41. ayetinde muttakîler için kurulacak tablo, kelimenin o kolunu hatırlatıyor. Bunu bir yankı olarak kaydediyorum, bir tefsir iddiası olarak değil.

Kök: ن-س-ف. Ve bu kelimenin kökü, bu sûrenin en somut tarım bağlantısını taşıyor.

Kökün iki kullanımı vardır ve ikincisi belirleyicidir:

1. نَسَفَ — bir şeyi kökünden söküp savurmak, temelinden koparıp atmak. 2. نَسَفَ ٱلْحَبَّ — taneyi savurmak, yani harmanı rüzgâra karşı savurup samanı taneden ayırmak. Bu işlemde kullanılan alete مِنْسَف (minsef) denir: savurma teknesi, harman kalburu.

Yani kök, hem bir dağı yerinden koparmayı hem bir harmanı savurmayı adlandırıyor. Ortak nokta: hafif olanı havaya kaldırıp uçurmak.

Kur'an'daki kullanımları:

• "Sana dağlardan soruyorlar. De ki: Rabbim onları savurup atacak." (Tâhâ 20/105) — yensifühâ Rabbî nesfâ. Aynı fiil, aynı nesne, aynı mef'ûl-i mutlak yapısı.
• "Onu yakacağız, sonra da denize savuracağız." (Tâhâ 20/97) — buzağı heykeli için.

İkinci ayet dikkat çekicidir: orada nesf, bir putun akıbetidir. Yakılıp, sonra savrulup dağıtılıyor — geriye toplanacak bir parça bırakılmıyor.

Şimdi bu kökü bu tefsirde daha önce kurulan iki bağa eklemek gerekiyor.

Âdiyât bölümünde, sûrenin son ayetlerindeki حُصِّلَ (hussile) kelimesi için şu kaydedilmişti:

Tahsîl, bir ayıklama işlemidir. Buğday hasat edildiğinde saman ve tane iç içedir. Harman yerinde döven geçirilir, sonra rüzgâra karşı savrulur: hafif olan saman uçar, ağır olan tane yere düşer. Geriye kalan — hâsıl olan — tanedir.

Fîl bölümünde, ordunun akıbeti عَصْف (savrulan ekin sapı) diye anılmıştı.

Ve bu sûrenin ikinci ayetinde yemin, savuran rüzgâra edilmişti: el-âsıfâti asfâ.

Dört kelimeyi bir araya koyalım:

Dördü aynı işlemin dört anıdır: savuran, savrulan, savurma, ve savurmadan sonra kalan.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; nakil olarak sunmuyorum. Ama dört kelimenin de kök anlamları yukarıda ve ilgili bölümlerde tek tek verildi ve hiçbiri tartışmalı değil.

Ve tablonun söylediği şey şudur: dağların savrulması, Kur'an'ın diliyle bir harman işlemidir. Yeryüzünün en ağır ve en sabit görünen cismi, savurma teknesindeki samana benzetiliyor. Ağırlığın ölçüsü değişince, ağır olan hafif oluyor.

Bu, Kâria sûresinde dağların "atılmış yün" olmasıyla aynı fikirdir; ve Âdiyât bölümünde kaydedildiği gibi, ağırlığını kaybedip havada asılı kalan şey bu sûrelerin ortak imgelerinden biridir.

Sûrenin en çok konuşulan tek kelimesi; hem yazılışı hem anlamı bakımından.

Kök: و-ق-ت. Vakt — belirlenmiş zaman. Aynı kökten:

• مِيقَات — belirlenmiş zaman ya da yer; buluşma vakti. Kur'an'da: "Şüphesiz ayırma günü belirlenmiş bir vakittir" (Nebe' 78/17) — kâne mîkātâ.
• مَوْقُوت — vakte bağlanmış. "Namaz müminlere vakitleri belirlenmiş olarak farz kılınmıştır" (Nisâ 4/103) — kitâben mevkūtâ.
• تَوْقِيت — vaktini belirleme.

Fiil tef'îl babındadır ve meçhuldür. Aslı وُقِّتَتْ (vukkıtet) olurdu: kök harfi vâv, üzerinde damme ile.

Ve burada Arapçanın bir ses kuralı devreye giriyor. Kelime başında damme almış bir vâv, hemzeye dönüşebilir. Bu, Arapçada bilinen ve başka örnekleri de bulunan bir dönüşümdür (vücûh → bazı lehçelerde ücûh, vişâh → işâh gibi). Böylece وُقِّتَتْ → أُقِّتَتْ olur.

Yani kelimenin başındaki hemze aslî değildir; damme almış bir vâv'ın yerine geçmiştir. Kökü aramak isteyen kişi hemzeye değil vâva bakmalıdır.

Kıraat farkı. Kelime hem vukkıtet hem ukkıtet olarak okunmuştur; ayrıca şeddesiz okuyuş da nakledilir. Anlam değişmiyor — üçü de aynı kökten, aynı manada. İmam adı vermiyorum.

Fiil açık, ama nesnesi tuhaf: elçiler vakte bağlanıyor. Klasik kaynaklarda başlıca iki izah verilir:

Birinci okuma daha yaygındır ve Kur'an içinde güçlü karinesi vardır:

• "Allah'ın elçileri toplayacağı gün, 'Size ne cevap verildi?' diyecek." (Mâide 5/109)
• "Kendilerine elçi gönderilenlere de soracağız, gönderilen elçilere de soracağız." (A'râf 7/6)
• "Her ümmetten bir şahit getirdiğimizde ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimizde hal nice olur?" (Nisâ 4/41)

Üç ayet de aynı sahneyi kuruyor: elçiler o gün tanık olarak çağrılır.

İki okuma birbirini dışlamıyor: toplanma vakti, aynı zamanda beklenen vaktin dolduğu andır.

Şimdi dört ayete birlikte bakalım:

Üç kozmik olaydan sonra dördüncüsü kozmik değil. Sahne, evrenin dağılmasından insanlığın kayıtlarına atlıyor.

Ve bu atlama, dizinin bütününü açıklıyor. Kâinatın dağılması, sûrenin konusu değildir; sûrenin konusu hesaptır. Dört ayet, bir sahne kurup dördüncü adımda o sahnenin niçin kurulduğunu gösteriyor: yıldız, gök ve dağ dağılıyor, çünkü asıl mesele bir tanıklık oturumunun açılmasıdır.

Kur'an'da benzer bir hareket Tekvîr sûresinde de vardır ve o bölümde işlenmişti: on iki ayetlik kozmik dizinin ortasına "diri diri gömülen kıza sorulduğunda" giriyordu. Orada da sahne, evrenden bir insana kayıyordu.

Sûrenin beşinci ayeti şuydu: fe'l-mülkıyâti zikrâ — hatırlatmayı bırakanlar.

On birinci ayet şudur: ve ize'r-rusülü ukkıtet — elçiler vakte bağlandığında.

Aynı iş, iki uçtan. Yeminde zikri taşıyanlar vardı; sahnede o zikri taşımış olanlar hesaba çağrılıyor. Ve iki ayet arasındaki kelime bağı da açık: yeminin ilk kelimesi ٱلْمُرْسَلَٰت, on birinci ayetin öznesi ٱلرُّسُل — aynı kök, ر-س-ل.

Sûre, gönderilmiş olanlarla açılıp gönderilmiş olanların çağrılmasıyla devam ediyor.

Ve bu, ilk beş ayetin ihtilafına dair bir veridir. El-mürselâtın ne olduğu tartışmalıdır; ama on birinci ayette aynı kökten er-rusül geçiyor ve orada kimden söz edildiği tartışmalı değildir. Bu, "peygamberler" ya da "melekler" okumasını destekleyen bir karine olarak kaydedilebilir.

Ancak kesin delil sayılmaz: aynı kökün bir sûrede iki farklı alanda kullanılması Kur'an'da olağandır. Bu tefsirde Ğâşiye bölümünde aynı köklerin (nasb, ref') sûrenin iki ucunda iki farklı nesneyle kullanıldığı gösterilmişti. Bu yüzden karineyi kaydediyor, tercih olarak kullanmıyorum.