Nebe' 31-34. ayetler

İnne li'l-müttekīne mefâzâ · Hadâika ve a'nâbâ · Ve kevâibe etrâbâ · Ve ke'sen dihâkā "Muttakîler için bir kurtuluş vardır: bahçeler ve üzümler, yaşıt genç eşler ve dolu bir kadeh."

Yirmi birinci ayet إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا ile başlamıştı. Bu ayet إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا ile başlıyor.

İki bölüm aynı edatla açılıyor ve aynı uzunlukta: 21-30 arası on ayet, 31-36 arası altı ayet. Simetri tam değil ama kalıp aynı.

Ve bir fark hemen görünüyor: azgınlar bölümü "cehennem" ile başlıyordu — yani yerle. Muttakîler bölümü "muttakîler için" ile başlıyor — yani kişiyle.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum.

Kök: و-ق-ي. Bu kelime Bakara 2/2'de ayrıntılı işlendi ve orada kaydedilenler tekrarlanmıyor.

Özetle: kökün anlamı korunmak, sakınmak, bir şeyi kendisiyle kendisi arasına koymaktır. Vikāye — koruyucu. اِتَّقَىٰ (iftiâl babı) — korundu, sakındı.

Burada eklenecek olan şey, kelimenin bu sûredeki konumudur.

Sûre azgınları طَاغِين diye adlandırmıştı (78/22) — sınırını aşanlar. Muttakîleri ise korunanlar diye adlandırıyor.

İki kelime tam karşıttır ve karşıtlık kökün mantığında duruyor:

İki grup, "inanan/inanmayan" diye değil, "sınırını koruyan/aşan" diye adlandırılmış. Bu, STYLE'da kayıtlı olan ilkenin metindeki bir örneğidir: ayetler vasıfları tarif eder.

Kök: ف-و-ز. Kurtulmak, murada ermek, kazanmak. فَازَ — kurtuldu, kazandı. فَوْز — kurtuluş.

Kur'an'daki kullanımı:

"Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete konursa, işte o kurtulmuştur." (Âl-i İmrân 3/185)

"İşte büyük kurtuluş budur." (ٱلْفَوْزُ ٱلْعَظِيم — Tevbe 9/72, 111; Sâffât 37/60 ve daha birçok yerde)

مَفَاز, mimli masdar ya da ism-i mekân olabilir: kurtuluş, ya da kurtuluş yeri.

Kelimenin ikinci anlamı üzerine bir not. Arapçada مَفَازَة aynı zamanda çöl demektir — susuz, tehlikeli, geçilmesi zor arazi. Dilciler bu tuhaf ortaklığı iki şekilde açıklar:

1. Tefe'ül (uğur sayma): Araplar tehlikeli olanı iyi adla anarlardı; çölden kurtulmayı umarak ona "kurtuluş yeri" derlerdi. 2. Kelime "helâk yeri" anlamındaki başka bir kökten gelir ve benzerlik tesadüftür.

Bu ortaklıktan bir anlam çıkarmıyorum; sadece kaydediyorum. Ayetteki kullanım tartışmasız olarak "kurtuluş"tur.

Bir yapısal gözlem. Azgınlar bölümünde cehennem مَـَٔاب (dönüş yeri) diye anılmıştı. Burada muttakîler için مَفَاز (kurtuluş) deniyor.

Meâb bir yerdir; mefâz bir sonuçtur. Yani ceza tarafında varılan yer adlandırılıyor, mükâfat tarafında varılan hâl.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum. Ve otuz dokuzuncu ayette meâb kelimesi mü'min tarafında da kullanılacağı için, bu ayrımın kesin bir kural olmadığını da eklemek gerekiyor.

Kök: ح-د-ق. Kuşatmak, etrafını çevirmek. حَدِيقَة — etrafı çevrili bahçe; çoğulu hadâik.

Aynı kökten حَدَقَة (hadaka) — göz bebeği. Göz bebeği de kuşatılmış olandır: etrafı irisle çevrilidir.

Dilciler hadîkayı şöyle tarif eder: her bahçeye hadîka denmez; duvarla ya da çitle çevrilmiş bahçeye denir.

Şimdi bu kelimeyi on altıncı ayetle karşılaştıralım:

İki bahçe, iki farklı kelimeyle anılmış. Dünyadaki bahçe sıklığıyla, oradaki bahçe çevriliğiyle tarif ediliyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Ama iki kelimenin kök anlamları tartışmasızdır ve karşılaştırma doğrudan yapılabilir.

أَعْنَاب — üzümler. عِنَبin çoğulu. Kur'an'ın cennet tasvirlerinde üzüm sık geçer, ve dünya nimetleri arasında da sayılır: "Hurma ağaçlarının ve üzümlerin meyvelerinden…" (Nahl 16/67).

Üzümün özellikle anılması, Arap yarımadasının tarım kültürüyle ilgilidir: hurma ve üzüm, o coğrafyanın en değerli iki mahsulüdür.

Bu ayet dikkatli ve ölçülü bir işlem gerektiriyor.

كَوَاعِب — Kök: ك-ع-ب. Kökün somut anlamı yükselmek, çıkıntı yapmaktır.

Türevleri:

• كَعْب — topuk kemiği, aşık kemiği, çıkıntı. Kur'an'da abdest ayetinde geçer: "ayaklarınızı topuklara (ٱلْكَعْبَيْن) kadar" (Mâide 5/6).
• ٱلْكَعْبَة — Kâbe. Adını küp biçimindeki yükselmiş yapısından alır.
• كَاعِب — göğsü tomurcuklanmış genç kız; çocukluktan çıkış çağının başlangıcı.

Yani kelime, bir yaş dilimini adlandırıyor: gençliğin başladığı an.

أَتْرَاب — Kök: ت-ر-ب. Ve bu kökün asıl anlamı تُرَاب — topraktır.

تِرْب — yaşıt, akran. Çoğulu etrâb.

Bağlantı nasıl kuruluyor? Dilcilerin verdiği izah şudur: aynı yaştaki çocuklar birlikte toprakta oynar; ya da aynı zamanda toprağa değmişlerdir. Kelime, birlikte büyüyenleri adlandırıyor.

Ve burada sûrenin en dikkat çekici kelime tekrarlarından biri var.

Sûrenin son kelimesi تُرَابًاdır (78/40) — "toprak". Ve otuz üçüncü ayetteki أَتْرَابًا aynı köktendir.

Aynı kök, iki kefede. Bir tarafta "birlikte toprakta büyümüş olanlar", diğer tarafta "toprak olmayı dileyen".

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum. Kök ortaklığı doğrulanabilir bir dil verisidir; iki ayet arasında kasıtlı bir bağ bulunduğunu iddia etmiyorum.

Bu ayet, Kur'an'ın cennet tasvirleri içinde en çok tartışılan ve en çok istismar edilen ayetlerden biridir. Hem yanlış yüceltme hem yanlış eleştiri buradan üretilir.

Önce ayetin ne dediğini görelim. İki kelime var: kevâib (gençlik çağındaki eşler) ve etrâb (yaşıtlar). Ayet başka hiçbir şey söylemiyor.

Müfessirlerin okumaları:

İkinci görüşün Kur'an'dan bir dayanağı vardır:

"Onlara rızık olarak bir meyve verildiğinde, 'bu daha önce rızıklandığımız şey' derler. O, onlara benzer olarak verilmiştir." (Bakara 2/25)

Bu ayet, cennet nimetlerinin dünyadakilere benzer olduğunu ama aynı olmadığını söylüyor. Yani tasvirler tanınabilir kelimelerle yapılıyor, ama karşılıkları birebir değil.

Ve rivayet literatüründe yaygın olarak nakledilen bir söz vardır: cennette "hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir insanın aklından geçmediği" şeylerin bulunduğu. Bu ifade Kur'an'ın Secde 32/17. ayetiyle de uyumludur: "Yaptıklarına karşılık olarak onlar için göz aydınlığı olacak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez."

Ben iki görüş arasında bir tercih dayatmıyorum. Kaydedilmesi gereken şudur: Kur'an'ın kendisi, tasvirlerinin birebir karşılık olmadığını söylüyor.

Üç noktayı ayrıca belirtmek gerekiyor:

Bir. Kur'an'ın cennet vaadi tek cinse ait değildir. Kur'an bunu açıkça söyler: "Erkek olsun kadın olsun, kim mü'min olarak sâlih amel işlerse, ona hoş bir hayat yaşatırız" (Nahl 16/97); "Kim bir kötülük yaparsa ancak dengiyle cezalandırılır; erkek ya da kadın, kim mü'min olarak sâlih amel işlerse, işte onlar cennete girerler ve orada hesapsız rızıklandırılırlar" (Ğâfir 40/40).

İki. Bu sûredeki tasvirin en kısa kalemlerinden biri budur: bir ayet, iki kelime. Aynı bölümde bahçe, üzüm, kadeh ve söz sayılıyor. Ayeti bütünden kopararak öne çıkarmak, sûrenin kendi dengesini bozar.

Üç. Bu bölümde asıl ağırlık otuz beşinci ayettedir ve orada verilen nimet maddî değildir: konuşulan sözün niteliği. Aşağıda görülecek.

كَأْس — Kök: ك-أ-س. Kadeh.

Dilcilerin kaydettiği bir incelik var: Arapçada ke's, ancak içi dolu olduğunda kullanılır. Boş kaba kadeh (قَدَح) denir; ke's olması için içinde içecek bulunması gerekir.

Yani kelime, zaten kendinde dolu olan bir kabın adıdır. Ve ayet buna bir de دِهَاق sıfatını ekliyor.

دِهَاق — Kök: د-ه-ق. Kelimenin anlamı üzerinde üç görüş nakledilir:

Birincisi en yaygın olanıdır. İkincisi de anlamlıdır: doluluk anlık değil, süreklidir.

Yukarıdaki nükteyle birleştirildiğinde ortaya çıkan şey şudur: kelimenin kendisi doluluk bildiriyor, sıfatı da doluluk bildiriyor. Yani ifade iki kat doluluk taşıyor.

Bu, Kâria bölümünde "atılmış yün" için kaydedilen iki kademeli yapının bir benzeridir: kelime bir şey söylüyor, sıfat onu bir kademe ileri götürüyor.

Bir not: cennet içeceği. Kur'an, cennetteki içeceğin dünyadakinden farkını başka yerlerde ayrıca belirtir: "Onda ne bir bozukluk vardır ne de sarhoş olurlar" (Sâffât 37/47); "Ondan ne başları ağrıtılır ne de akılları giderilir" (Vâkıa 56/19).

Ve bu sûre kendi kaydını bir sonraki ayette koyuyor: kadehten sonra gelen şey, boş sözün bulunmamasıdır. Yani sûre, içeceği anmasının hemen ardından, o içeceğin dünyadaki sonucunu (gevşemiş dil, saçma söz) devre dışı bırakıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; iki ayetin arka arkaya gelmesine dayanıyor.