إِنَّآ أَنذَرْنَٰكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا يَوْمَ يَنظُرُ ٱلْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ ٱلْكَافِرُ يَٰلَيْتَنِى كُنتُ تُرَٰبًۢا
İnnâ enzernâküm azâben karîbâ · Yevme yenzuru'l-mer'ü mâ kaddemet yedâh · Ve yekūlü'l-kâfiru yâ leytenî küntü türâbâ "Sizi yakın bir azapla uyardık — o gün ki kişi kendi ellerinin öne gönderdiğine bakar, kâfir de 'Keşke toprak olsaydım!' der."
Kök: ن-ذ-ر. Bu kök Bakara 2/6'da işlendi ve orada kaydedilenler tekrarlanmıyor.
Özetle oradaki tespit şuydu: إِنْذَار, gelecek bir tehlikeyi haber vermektir; uyarı, tehlikeyi kaldırmaz — görünür kılar.
Ve bu, sûrenin kendisine işaret ediyor: uyarı yapıldı — kırk ayet boyunca. Sûre kendi işini bitirdiğini ilan ediyor.
Ayrıca fiil birinci çoğuldur: enzernâ. Sûre boyunca kullanılan "biz" zamiri (ceanâ, halaknâ, beneynâ, enzelnâ, ahsaynâ) son kez burada geliyor.
Kelimenin seçimi kayda değerdir, çünkü sûrenin muhatabı tam olarak uzaklık varsayımıyla yaşıyor. "Ne zaman?" sorusunun altındaki varsayım budur: bu iş uzaktır, belki hiç olmaz.
Ve dördüncü-beşinci ayetlerde kaydedilen gözlem burada tamamlanıyor: orada سَ edatının (yakın gelecek) kullanıldığı, sevfe değil, belirtilmişti. Burada aynı şey sıfatla söyleniyor: karîb.
"Onlar onu uzak görüyorlar; biz ise yakın görüyoruz." (Meâric 70/6-7)
Yani yakınlık ve uzaklık, bakılan yere göre değişiyor. Ve bir sonraki sûre bunu daha da keskinleştirecek: "sanki bir akşamdan fazla kalmamışlar gibi" (Nâziât 79/46).
Kelimenin seçimi anlamlıdır. Sûre boyunca çoğul kullanıldı: yetesâelûn, seya'lemûn, te'tûne, tâğîn, müttekīn. Burada birden tekile geçiliyor.
Arapçada ٱلْمَرْء, insan (إِنْسَان) ya da nâs (نَاس) kelimelerinden farklı bir tat taşır: bireyi bildirir, cinsi değil. Türkçede "kişi" kelimesi bunu yakalar.
Ve bu, sahnenin gerektirdiği şeydir. Kalabalık halinde gelinen (78/18: efvâcâ) bir yerde, bakış tek tek olur.
"O gün kişi kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve çocuklarından kaçar. O gün onlardan her birinin kendisine yetecek bir işi vardır." (Abese 80/34-37)
Ve fiilin seçimi kayda değer: "görür" (yerâ) denmiyor, "bakar" deniyor. Bakmak iradî bir eylemdir; görmek ise olur.
Zilzâl bölümünde kaydedilmişti: orada "amellerini görürler" (yerav a'mâlehüm) — edilgen bir karşılaşma. Burada kişi bakıyor.
قَدَّمَ — Kök: ق-د-م. Öne almak, öne göndermek. قَدَم — ayak (öne basan). قَادِم — gelen, gelecek olan. مُقَدِّمَة — öncü, giriş.
"Kendiniz için önden ne gönderirseniz, onu Allah katında bulursunuz." (Bakara 2/110)
"Kişi o gün önden gönderdiği ve geride bıraktığıyla haberdar edilir." (Kıyâme 75/13)
"Ölüleri diriltiriz; önden gönderdiklerini ve izlerini yazarız." (Yâsîn 36/12)
Bu, Kâria'nın terazi imgesinden farklı bir imgedir ve iki imge birbirini tamamlar: terazi ölçer, "öne gönderme" taşır.
Ama neden ikil (tesniye)? Arapçada "elleri" için hem ikil hem çoğul kullanılabilir. İkilin seçilmesi, insanın iki eliyle iş yaptığı gerçeğine bağlanır; yani ifade somut kalıyor.
Bir gözlem. Sûrenin altıncı-on altıncı ayetlerinde her şeyi Allah'ın yaptığı anlatılmıştı (cealnâ, halaknâ, beneynâ). Kırkıncı ayette insanın kendi ellerinin yaptığına bakılıyor.
Sûrenin son cümlesi başlıyor ve bir kez daha tekil kullanılıyor: ٱلْكَافِر — belirlilik takısıyla, cins bildiriyor.
Bakara 2/6'da kaydedilen tanım burada geçerlidir: küfür, bilmemek değildir; bildiğinin üstünü örtmektir. Kökün somut anlamı örtmektir — çiftçinin tohumu toprakla örtmesi.
Ömrü boyunca örten kişi, sonunda örtülmüş olmayı diliyor. Kökün somut anlamındaki toprak, dilediği şey haline geliyor.
Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Kökün anlamı (örtmek) ve kelimenin tarım kökeni (tohumu toprakla örtmek) bu tefsirde Âdiyât ve Bakara bölümlerinde işlendi; bağı kuran benim.
| Edat | Ne için kullanılır |
|---|---|
| لَعَلَّ (lealle) | Umulan, gerçekleşmesi mümkün olan şey |
| لَيْتَ (leyte) | Gerçekleşmesi imkânsız ya da çok zor olan şey |
يَا — nidâ edatı. Ve burada bir tuhaflık var: nidâ edatı normalde bir muhatap ister ("ey falan!"). Burada muhatap yok.
Arapçada bu kullanıma nidâ-i teheddüf ya da hasret nidâsı denir: seslenilen bir kişi olmadığı halde, sözün acısını göstermek için nidâ edatı kullanılır. Türkçedeki "Ah!" ünlemi bu işi görür.
"Zalim, ellerini ısırıp der ki: Keşke peygamberle birlikte bir yol tutsaydım!" (Furkān 25/27)
"Keşke hesabımı bilmeseydim! Keşke o [ölüm] işimi bitirmiş olsaydı!" (Hâkka 69/25-27)
"Keşke hayatım için önceden bir şey gönderseydim!" (Fecr 89/24)
Son örnek dikkat çekicidir: oradaki fiil قَدَّمْتُtür — bu ayetteki kaddemet ile aynı kök. Yani iki sûre, aynı sahnede aynı fiili kullanıyor.
تُرَاب — Kök: ت-ر-ب. Toprak. Ve yukarıda otuz üçüncü ayette kaydedildiği gibi, أَتْرَاب (yaşıtlar) kelimesi aynı köktendir.
| Görüş | İzah | Dayanağı | Zayıf tarafı |
|---|---|---|---|
| Hiç yaratılmasaydım | Toprak halinde kalsaydım, insan olmasaydım | İnsanın topraktan yaratıldığı Kur'an'da defalarca söylenir (Hac 22/5; Rûm 30/20; Fâtır 35/11). Temenni, yaratılıştan önceki hale dönmeyi ister | — |
| Dirilmeseydim | Kabirde toprak olarak kalsaydım, çıkarılmasaydım | Sûrenin konusu diriliştir; temenni doğrudan buna itiraz olur | — |
| Hayvanlardan olsaydım | Bir rivayete göre hayvanlar hesaptan sonra toprak edilir; kâfir bunu görüp onlardan olmayı diler | Bazı tefsirlerde nakledilir | Rivayetin sıhhati tartışmalıdır; ben bu görüşü bir nakil olarak kaydediyorum, doğrulamıyorum |
| Zelil olmayı dilemek | Toprak, ayak altında çiğnenen şeydir; kişi en aşağı hale razı olur | Kelimenin çağrışımı | Metinde açık bir karine yok |
Birinci ve ikinci görüşler en güçlü olanlardır ve birbirini dışlamazlar. İkisi de aynı şeyi ister: var olmamış olmayı.
Bakara 2/28'de dört aşamalı bir delil işlenmişti:
| Aşama | Durum | |
|---|---|---|
| 1 | Ölüydünüz | Yokluk hali |
| 2 | Diriltti | Şu anki hayat — gerçekleşmiş |
| 3 | Öldürecek | Kabul edilen |
| 4 | Diriltecek | İtiraz edilen |
Orada kaydedilen tespit şuydu: "itiraz ettiğiniz dördüncü basamak, zaten bir kez gerçekleşmiş olan ikinci basamağın tekrarıdır."
Kâfir, dördüncü basamağı yaşamış durumdadır — diriltilmiştir. Ve dilediği şey, birinci basamağa geri dönmektir: "keşke toprak olsaydım."
Yani temenni, dört basamaklı zincirin tersine çevrilmesini istiyor. Ama zincir tek yönlüdür ve bu, temenninin niçin leyte ile (imkânsız istek edatıyla) kurulduğunu açıklıyor.
Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Dayandığı şey, Bakara 2/28'in şeması ile bu ayetin muhtevasıdır; ikisi de metindedir, birleştirme benimdir.
- Sûrenin altıncı ayeti: "Yeryüzünü bir beşik yapmadık mı?" — مِهَادًا
- Sûrenin son kelimesi: "Keşke toprak olsaydım." — تُرَابًا
Altıncı ayette yeryüzü, insanın üzerinde yaşadığı hazırlanmış zemindir. Kırkıncı ayette aynı yeryüzünün maddesi, insanın olmak istediği şeydir.
Ve beşik hakkında yukarıda kaydedilen şey burada bir kez daha işliyor: beşik, içinde kalınmayan yerdir. Kırkıncı ayetteki temenni, beşikten çıkmamış olmayı istemektir.