Nâziât 1-5. ayetler — Beş yemin

Ve'n-nâziâti ğarkā · Ve'n-nâşitâti neştâ · Ve's-sâbihâti sebhâ · Fe's-sâbikāti sebkā · Fe'l-müdebbirâti emrâ

"Boğarcasına çekip koparanlara · Yumuşakça çözüp alanlara · Yüzüp gidenlere · Sonra öne geçenlere · Sonra işi yürütenlere [andolsun]."

Kasem (yemin) bahsi bu tefsirde Asr sûresi bölümünde kurulmuş, Şems bölümünde uzun diziye genişletilmişti. Oradaki tespitler tekrarlanmıyor.

Özetle: Kur'an'da yemin, doğruluğu ispat etmek için değil — çünkü muhatap zaten yemin edenin doğruluğunu tartışıyor — dikkati bir şeye çekmek için yapılır. Yemin edilen şey, aynı zamanda bir delildir.

Şems bölümünde kaydedilen bir veri burada tekrar anılmaya değer: Kur'an'daki en uzun kesintisiz yemin dizisi Şems sûresindedir (yedi yemin). Nâziât beş yeminle açılır; Fecr, Mürselât ve Sâffât da benzer uzunluktadır.

Beş ayetin ortak yapısı şudur: belirli ism-i fâil (dişil çoğul) + mansûb bir kelime.

Ama yapı içinde iki kırılma var ve ikisi de kayda değer.

Birinci kırılma — bağlaçlar.

İlk üç yemin vâv ile, son iki yemin fâ ile bağlanmış.

Arapçada bu iki bağlacın farkı belirgindir:

• وَ — mutlak birleştirme. Sıra bildirmez; sayılan şeyler arasında zaman ilişkisi kurmaz.
• فَ — takip ve sıra bildirir: "sonra, hemen ardından". Bazen sebep-sonuç da bildirir.

Yani ayet dizisi şunu söylüyor: ilk üç iş yan yana, son iki iş ise onların ardından geliyor.

Bu, Âdiyât sûresinde de görülen bir yapıdır: "koşanlara · fe kıvılcım çıkaranlara · fe baskın yapanlara · fe toz kaldıranlara · fe ortasına dalanlara" (100/1-5). Orada bir vâv, dört fâ vardı — ve Âdiyât bölümünde kaydedildiği gibi, fâlar bir eylem zincirini sıralıyordu.

Mürselât sûresinde ise karışık bir düzen vardır (77/1-5).

Bu tefsirde kaydedilecek olan şudur: bağlaç farkı metindedir ve anlam taşır; ama beş yeminin neyi anlattığı belirsiz kaldığı için, sıranın neyi sıraladığını kesin söylemek mümkün değildir.

İkinci kırılma — mansûb kelimeler.

Ortadaki üç yemin, kendi kökünden bir masdarla pekiştirilmiş — Arapçada buna mef'ûl-i mutlak denir ve fiili kuvvetlendirir. Türkçede ikilemeyle karşılanır: "çözüp çözüp", "yüzüp yüzüp", "geçip geçip".

Birinci ve beşinci yemin bu kalıbın dışındadır. Birincide farklı bir kökten bir kelime var (ğarkā); beşincide bir nesne var (emrâ).

Yani dizi şöyle kurulmuş: dışta iki farklı, içte üç aynı. Beş ayet, çerçeveli bir yapı oluşturuyor.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum. Nahiv verileri (mef'ûl-i mutlak olan ve olmayanlar) doğrulanabilir; bunların bir çerçeve oluşturduğu ise benim gördüğüm bir düzendir.

Bu, Kur'an tefsirinin en eski ve en açık ihtilaflarından biridir. Metinde bir isim yoktur; sadece beş sıfat vardır.

Âdiyât bölümünde kaydedilen bir olgu burada tekrar karşımıza çıkıyor: Kur'an'ın bazı yemin dizilerinde, yemin edilen şey adıyla değil sıfatıyla anılır (Mürselât 77/1-5; Nâziât 79/1-5; Sâffât 37/1-3). Ve bu sûrelerin hepsinde aynı ihtilaf yaşanmıştır.

Görüşler:

Bu tefsirde bir tercih dayatılmıyor, ve bunun gerekçesini yazmak gerekiyor:

Bir. Metinde bir isim yok. Kur'an, isim vermeyi seçmemiş. Bir okumayı kesinleştirmek, metnin bilerek açık bıraktığı bir yeri kapatmak olur.

İki. Görüşlerin hepsinin bir gerekçesi ve bir zayıf tarafı var. Hiçbiri beş ayeti birden aynı rahatlıkla açıklamıyor.

Üç. Kelimelerin kendisi — aşağıda tek tek işlenecek — belirli bir özneyi gerektirmiyor. Çekmek, çözmek, yüzmek, geçmek, yürütmek: bunların hepsi birden çok fâile uygulanabilir.

Şu kadarını kaydedebilirim ve bunu bir gözlem olarak sunuyorum: beşinci ayet (فَٱلْمُدَبِّرَٰتِ أَمْرًا) meleklerin lehine en güçlü karinedir, çünkü "emri yürütmek" iradeli bir fâil gerektirir. Ve üçüncü ayet (ٱلسَّٰبِحَٰت) yıldızların lehine en güçlü karinedir, çünkü Kur'an bu fiili gökcisimleri için açıkça kullanır.

İki karine iki farklı yöne işaret ediyor. Bu, ihtilafın niçin çözülemediğini gösteriyor.

Bir ihtimali daha kaydetmek gerekiyor: görüşler birbirini dışlamak zorunda değildir. Kur'an'ın bazı yerlerde kapsamlı ve çok yönlü kelimeler seçtiği, bu tefsirde birkaç kez kaydedildi (Felak bölümündeki ğâsık tercihi buna örnekti). Beş sıfatın kasıtlı olarak açık bırakılmış olması mümkündür — ve bu durumda tek bir karşılık aramak, kelimenin kapsamını daraltmak olur.

Bunu bir ihtimal olarak sunuyorum, tercih olarak değil.

Kök: ن-ز-ع. Kökün somut anlamı bir şeyi bulunduğu yerden çekip çıkarmak, sökmektir. Yumuşak bir alma değil; kopararak alma.

Türevleri ve Kur'an'daki kullanımları kökün gücünü gösteriyor:

• نَزَعَ يَدَهُ — elini çıkardı. Mûsâ kıssasında: "Elini çıkardı; bir de baktılar, bakanlar için bembeyaz" (A'râf 7/108; Şuarâ 26/33). Bu, bu sûrenin kendi kıssasında geçen bir fiildir.
• تَنزِعُ ٱلنَّاسَ — insanları söküp atıyordu. Âd kavmini helâk eden rüzgâr için: "Onları, sanki kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi söküp atıyordu" (Kamer 54/20).
• نَزَّاعَةً لِّلشَّوَىٰ — derileri kavurup soyan. Cehennem tasvirinde (Meâric 70/16).
• وَنَزَعْنَا مَا فِى صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ — göğüslerindeki kini söküp attık (A'râf 7/43; Hicr 15/47).
• تَنزِعُ ٱلْمُلْكَ مِمَّن تَشَآءُ — dilediğinden mülkü çekip alırsın (Âl-i İmrân 3/26).
• تَنَازُع — çekişme; iki tarafın bir şeyi karşılıklı çekmesi. "Birbirinizle çekişmeyin, yoksa gücünüz gider" (Enfâl 8/46).

Kökün ortak çekirdeği: bir şeyi yapıştığı yerden ayırmak. Ve ayırma her zaman bir dirençle karşılaşır — bu yüzden fiil kuvvet bildirir.

Son madde ayrıca kayda değer: tenâzu' (çekişme), tefâul babındadır ve karşılıklılık bildirir. Nebe' sûresinin ilk kelimesi (tesâül) de aynı babdaydı. İki komşu sûre, aynı bab ile iki ayrı ilişkiyi anlatıyor — ama bu ayette çekişme değil, tek yönlü çekme var.

Kök: غ-ر-ق. Boğulmak, suya batmak. أَغْرَقَ — boğdu. Kur'an'da Firavun'un âkıbeti bu kökle anılır: "Onları boğduk" (A'râf 7/136; Enfâl 8/54).

Kelimenin cümledeki yeri üzerinde nahivciler ayrılır:

Ve dilcilerin kaydettiği bir deyim, kelimeyi açıklıyor:

أَغْرَقَ ٱلنَّازِعُ فِى ٱلْقَوْسِ — "okçu yayı [sonuna kadar] çekti."

Bu deyimde iki şey birden var: نَازِع kelimesi okçu anlamında kullanılıyor, ve إِغْرَاق yayın son noktasına kadar gerilmesini anlatıyor.

Yani deyim, ayetin iki kelimesini bir arada barındırıyor.

Deyimin verdiği görüntü şudur: okçu yayı çekerken bir noktaya kadar gider; iyi okçu ise son noktaya kadar çeker — ötesinde yay kırılır. İğrâk, o son noktadır.

Kelimenin buradaki anlamı böylece netleşiyor: ğarkā, çekmenin şiddetini değil, sonuna kadar götürülmesini bildiriyor. Yarım çekme değil; dibe kadar, kalanı bırakmadan.

Bu deyimi dilcilerin kaydettiği bir kullanım olarak veriyorum; belirli bir müfessire nispet etmiyorum.

Kök: ن-ش-ط. Ve bu kök, birinci ayetin tam karşıtını kuruyor.

Kökün anlamları:

• نَشَطَ ٱلدَّلْوَ — kovayı kuyudan çekti. Yani burada da bir çekme var — ama farklı cinsten: düzgün, akıcı, tıkanmadan.
• أَنْشَطَ ٱلْعِقَالَ — bağı çözdü. Devenin ayağındaki ipin düğümünü açmak.
• نَشِيط — canlı, çevik, dinç. Türkçede de "neşe" ve "neşeli" kelimeleri bu kökten geçmiştir — ama Arapçadaki asıl anlam canlılık ve çevikliktir.
• نَشَاط — canlılık, faaliyet.

Kökün altındaki çekirdek: takılmadan, kolayca, akıcı biçimde hareket etmek ya da hareket ettirmek.

Ve düğüm çözme anlamı özellikle önemlidir: düğüm çözmek, ipi koparmadan ayırmaktır. Koparmak da ipi ayırır — ama bir daha bağlanamaz.

Kök Kur'an'da yalnızca burada geçiyor gibi görünüyor. Bu tespiti kesin bir tarama sonucu olarak sunmuyorum; kaydettiğim şey kelimenin nadir olduğudur.

Şimdi iki ayeti yan yana koyalım. Bu, sûrenin en ince yerlerinden biridir.

İki ayet aynı işi iki farklı biçimde anlatıyor: bir şeyin bulunduğu yerden ayrılması.

Ve fark işte değil, biçimdedir. Aynı iş, iki ayrı tarzda yapılıyor.

Bu, melekler görüşünün en güçlü tarafıdır ve klasik tefsirlerde yaygın olarak şöyle açıklanır: kâfirin ruhu şiddetle çekilir, mü'minin ruhu yumuşakça alınır. İki ayet, iki ölüm biçimini anlatır.

Kur'an bu ayrımı başka yerlerde kurar:

"Melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken bir görsen!" (Enfâl 8/50; Muhammed 47/27)

"Meleklerin, hoş kimseler olarak canlarını aldıkları kimseler…" (Nahl 16/32 — tayyibîn)

İki ayet aynı olayı (ruhun alınması) iki farklı tarzda anlatıyor.

Bunu, iki ayetin karşıtlığına en uygun düşen okuma olarak kaydediyorum. Ama bir tercih dayatmıyorum, çünkü bu okuma "melekler" görüşünü kabul etmeyi gerektiriyor ve o görüş kesin değildir.

Ve şunu ayrıca kaydetmek gerekiyor — bu benim okumam: iki ayetin söylediği şey, hangi görüş kabul edilirse edilsin, aynı kalıyor. Aynı işlem, kime yapıldığına göre iki farklı biçim alıyor. Bu, sûrenin geri kalanının ana fikridir: otuz yedinci-kırk birinci ayetlerde iki grup, aynı gün içinde iki farklı akıbete uğrayacak.

Yani sûre, ayırma fikrini daha ilk iki ayetinde, iki fiil arasındaki farkla kuruyor.

Kök: س-ب-ح. Bu kök Nasr sûresi bölümünde işlendi ve oradaki tespite dayanılacak.

Orada kaydedilen şuydu: kökün asıl anlamı yüzmektir; tef'îl babına geçtiğinde (سَبَّحَ) tenzîh anlamı kazanır — Allah'ı kendisine yakışmayan her şeyden uzak tutmak. Ve iki anlam arasındaki bağ dilcilerin yorumudur: yüzmek bir ortamdan hızla uzaklaşıp geçmektir; tesbih de Allah'ı noksanlıklardan uzaklaştırmaktır. Bağlantı zorlama değildir ama kesin de değildir.

Burada eklenecek olan şudur: bu ayette kök, asıl anlamıyla — yüzme — kullanılıyor.

Ve Kur'an bu fiili gökcisimleri için açıkça kullanır:

"Geceyi ve gündüzü, güneşi ve ayı yaratan O'dur. Her biri bir yörüngede yüzer." (Enbiyâ 21/33)

"Ne güneşin aya yetişmesi yaraşır ne de gece gündüzü geçebilir. Her biri bir yörüngede yüzer." (Yâsîn 36/40)

İkinci ayet dikkat çekicidir, çünkü bu sûrenin üçüncü ve dördüncü yeminini bir arada içeriyor: yüzmek (yesbehûn) ve geçmek (sâbik). Yâsîn'de "gece gündüzü geçemez" denir — fiil سَابِقُdur, bu sûrenin dördüncü yemini ile aynı kök.

Bu, "yıldızlar" görüşünün en güçlü dayanağıdır ve tabloda kaydedildi.

Yüzme fiilinin ne anlattığı. Yüzmek, üç şeyi birden bildirir:

1. Bir ortam içinde olmak — yüzülen şey bir sıvı ya da havadır. 2. Kendi gücüyle hareket etmek — sürüklenmek değil. 3. Düzgün ve engelsiz gitmek — takılmadan, sürtünmeden.

Ve Arapçada sebh, düzensiz çırpınma değil; düzgün ve sürekli ilerlemedir.

Kök: س-ب-ق. Öne geçmek, geride bırakmak, yarışta ileri gitmek.

Türevleri:

• سَابَقَ — yarıştı. "Yarıştılar" (Yûsuf 12/17'de nestebiku — yarışıyorduk).
• سَابِق — öne geçen. Kur'an'da bir tasnif içinde: "…ve iyiliklerde öne geçenler" (Fâtır 35/32; ayrıca Vâkıa 56/10: "öne geçenler, öne geçenler").
• سَبْق — öne geçme.
• سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا — sözümüz geçmişti (Sâffât 37/171) — zaman bakımından önce olmak.

Kelimenin iki yönü var: yarışta öne geçmek (mekân) ve önce olmak (zaman). İkisi de aynı fikirden çıkar.

Dördüncü yemin niçin fâ ile bağlanmış? Yukarıda kaydedildiği gibi fâ takip bildirir. Yani öne geçme, yüzmenin ardından geliyor.

Bu sıralama anlamlıdır: önce hareket (yüzme), sonra hareketin sonucu (öne geçme). Yüzen bir şey, yüzdüğü için öne geçer.

Kök: د-ب-ر. Ve kökün somut anlamı arkadır.

• دُبُر — arka, bir şeyin sonu. Kur'an'da: "Arkalarını dönüp kaçarlar" (Kamer 54/45).
• إِدْبَار — arkasını dönmek, gitmek. Bu sûrede geçecek: "Sonra arkasını döndü, koşuyordu" (79/22 — edbera).
• تَدْبِير — işin sonunu düşünerek yürütmek; planlamak, idare etmek.
• مُدَبِّر — yöneten, idare eden.

Bağlantı şudur: tedbîr, bir işin arkasına — yani sonuna — bakarak hareket etmektir. Türkçedeki "tedbir almak" ifadesi aynı fikri taşır: olacak olanı önceden hesaba katmak.

Yani kelime, öngörülü yönetimi adlandırıyor. Rastgele iş yapmak değil; sonucu bilerek yürütmek.

Kur'an'da bu fiilin öznesi çoğunlukla Allah'tır:

"Gökten yere kadar işi yürütür." (Secde 32/5)

"İşi yürütür; hiçbir şefaatçi yoktur — ancak izninden sonra." (Yûnus 10/3)

"…ve işi yürütendir." (Ra'd 13/2)

Ve burada bir gerilim var ve kaydedilmesi gerekiyor. Bu ayetlerde tedbîr Allah'a nispet ediliyor; Nâziât 79/5'te ise "işi yürütenler" diye çoğul bir fâil anılıyor.

Müfessirlerin bu gerilimi çözme biçimi şudur: tedbir Allah'ındır; melekler O'nun tedbirini uygular. Yani ayetteki fâiller, kendi başlarına karar veren değil, verilen kararı yürüten taraftır.

Bu izah, "melekler" görüşünü destekleyen bir başka veridir.

أَمْرًا — "iş". Nekre geliyor: "bir iş". Belirsizlik, işin cinsinin söylenmediğini gösteriyor.

Kelimenin sûre içindeki yeri. Emr, Kur'an'da hem "emir" hem "iş" anlamına gelir. Bu ayette ikinci anlam öne çıkıyor.

Ve şimdi dizinin en dikkat çekici özelliğine gelelim: yeminin cevabı yok.

Arapçada yemin (kasem) iki parçadan oluşur: muksemün bih (yemin edilen şey) ve muksemün aleyh (yeminin cevabı — yani "andolsun ki şu şudur" kısmı).

Bu sûrede birinci parça beş ayet sürüyor; ikinci parça hiç gelmiyor.

Altıncı ayet يَوْمَ تَرْجُفُ ٱلرَّاجِفَةُ ile başlıyor — bir zaman zarfı. Cevap cümlesi değil.

Nahivcilerin çözümleri:

Birinci görüş en yaygın olanıdır.

Ve hazfin kendisi kayda değer. Kur'an, bir yemin dizisini beş ayet boyunca sürdürüp cevabı vermiyor.

Bunun etkisi şudur: gerilim kurulup boşaltılmıyor. Okuyucu beş ayet boyunca "ne diyecek?" diye bekliyor ve cevap yerine bir sahne geliyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Ama hazfin metinde bulunduğu, nahivcilerin ittifakla kabul ettiği bir veridir.

Ve bir bağ: Nebe' sûresi de aynı şeyi yapıyordu. Orada bir soru sorulmuş, cevabı verilmemiş, onun yerine bir tablo kurulmuştu. İki komşu sûre, aynı tekniği iki farklı biçimde kullanıyor: biri cevapsız soru, diğeri cevapsız yemin.

Bu paralelliği bir gözlem olarak kaydediyorum.