Abese 25-32. ayetler

Ennâ sabebne'l-mâe sabbâ ۝ Sümme şakakne'l-arda şakkâ ۝ Fe-enbetnâ fîhâ habbâ ۝ Ve ineben ve kadbâ ۝ Ve zeytûnen ve nahlâ ۝ Ve hadâika ğulbâ ۝ Ve fâkiheten ve ebbâ ۝ Metâan leküm ve li-en'âmiküm

"Biz suyu bol bol döktük; sonra toprağı yara yara yardık; orada taneler bitirdik — üzümler, taze otlar, zeytin ve hurma, sık ağaçlı bahçeler, meyve ve otlak; sizin ve hayvanlarınızın faydalanması için."

İki okuyuş nakledilir ve dizimi değiştirir:

İmam adı vermiyorum. Anlam farkı küçük ama gerçek: birinci okuyuşta bakılacak olan tabak değil, tabağın hikâyesidir. Yani "yemeğine bak" emri, "yemeğinin nereden geldiğine bak" demeye dönüşüyor.

Kök: ص-ب-ب. Dökmek, akıtmak; yukarıdan aşağıya boşaltmak. Sabb — dökme. Munsabb — dökülen.

Mef'ûl-i mutlak: صَبًّا. Fiilin masdarının nesne olarak tekrarlanması. Arapçada bunun işlevi pekiştirmedir: "döktükçe döktük, bol bol döktük".

Ve bu pasajda iki kez yapılıyor: sabben ve şakkan. İki fiil, iki pekiştirme. Sonraki fiiller (enbetnâ ve devamı) pekiştirilmiyor. Yani vurgu ilk iki adımda: dökmek ve yarmak.

"Yağmur yağdırdık" denmiyor. Kur'an başka yerlerde enzelnâ (indirdik) kullanır. Burada sabebnâ — döktük. Fark, görüntünün somutluğunda: dökmek, bir kaptan boşaltmaktır. Gökyüzü bir kap gibi ele alınıyor.

Kök: ش-ق-ق. Yarmak, ikiye ayırmak, çatlatmak. Şıkk — yarım, parça. Meşakkat — zorluk; dilciler bunu "insanı ikiye bölen şey" fikrine bağlar. İnşikâk — yarılma (İnşikâk 84/1: "Gök yarıldığında").

Sıralama doğru: önce su, sonra yarılma. Ayet, toprağın kendiliğinden yarıldığını söylemiyor; suyun dökülmesinden sonra yarıldığını söylüyor. Ve bu, tarlada görülen şeydir: kuru toprak sert ve bütündür; su aldığında gevşer, tohum şişer ve yüzeyi çatlatarak çıkar. Toprağın çatlaması, filizin geldiğinin ilk işaretidir.

Bunu bir "fennî mucize" olarak yazmıyorum; ayet, çiftçinin her yıl gördüğü şeyi tarif ediyor. Değeri, gizli bir bilgiyi haber vermesinde değil, açık bir şeyi doğru sırayla anlatmasında.

Bu üç kök bu tefsirde ayrı yerlerde işlendi ve şimdi yan yana konabilir.

Üçü ayrı köktür. Aralarında türetme ilişkisi kurmuyorum; Felak bölümünde felak ile felâh arasındaki yakınlık için düşülen ihtiyat kaydı burada da geçerlidir. Arapçada anlamca yakın köklerin ilk iki harfinin ortak olması bir örüntüdür ve dil geleneğinde tartışılmıştır; ama bu tartışma kesin sonuca bağlanmış değildir ve buradan bir hüküm çıkarmıyorum.

Kaydedilebilecek olan şudur: Kur'an, hayatın ortaya çıkışını tarif ederken üç ayrı kökle aynı görüntüyü kullanıyor — kapalı ve karanlık olan bir şeyin yarılması ve içinden bir şeyin çıkması. Tohum, sabah, deniz, gök, toprak. Bu, tabiatta gerçekten tekrarlanan bir örüntüdür ve dilin onu tek bir görüntüde toplaması dikkate değer.

Ve sûrenin son ayetinde dördüncü bir yarma kökü gelecek: ف-ج-ر. Ama o, yarmanın ters yönde kullanılışı olacak — kırk ikinci ayette işlenecek.

Listenin mantığı: zorunludan keyfe, ve arada hayvanın payı.

Sıralama zorunlu gıdadan başlıyor (habb — tane, bir toplumun ayakta kalmasını sağlayan şey) ve en sonda fâkiheye varıyor — dilcilerin ayrımıyla fâkihe, hayatta kalmak için değil, tat almak için yenen şeydir. Kök ف-ك-ه: hoşlanmak, keyif almak; aynı kökten fükâhe (hoş sohbet, şakalaşma).

Yani liste ihtiyaçtan başlayıp keyfe çıkıyor. Verilen şey yaşamaya yeter miktarda değil; fazlası var. Bu, on yedinci ayetteki "ne kadar nankör" suçlamasının delilidir: hesap "yeter kadar verildi, teşekkür edilmedi" değil; "fazlası verildi".

Ve hayvanın payı listenin içine dokunmuş, sonuna eklenmemiş. Kadb üçüncü sırada, ebb sonuncu sırada. İkisi de insanın yemediği, hayvanın otladığı şey. Sûre onları ayrı bir listeye koymuyor; insanın sofrasının içine yerleştiriyor.

Otuz ikinci ayet bunu açıkça söyleyecek: "sizin ve hayvanlarınızın faydalanması için."

حَبّ — kök ح-ب-ب: tane, çekirdek. Aynı kökten habîb (sevgili) ve hubb (sevgi) gelir; dilciler bağı "kalbin çekirdeği / özü" fikrine bağlar. Bu türetme tartışmalıdır; ihtiyatla aktarıyorum.

قَضْب — kök ق-ض-ب: kesmek. Kadîb — dal, çubuk; makdab — budama bıçağı. Kelime, kesildikçe yeniden süren bitkiyi anlatır: bir kez ekilir, defalarca biçilir. Yonca ve benzeri yem bitkileri böyledir.

Bu, listedeki en teknik kelime ve en çok şey söyleyen: kesildikçe artan bir bitkinin varlığı, hayvancılığın mümkün olmasının şartıdır.

نَخْل — hurma ağacı. Kur'an'da sık geçen bir ağaç; Meryem'in doğum sahnesinde de o vardır (Meryem 19/25). Çöl ekonomisinde hurma, hem gıda hem gölge hem yapı malzemesidir.

حَدَآئِق — hadîka'nın çoğulu. Kök ح-د-ق: çevrelemek, etrafını sarmak. Hadeka — gözbebeği; göz kapağı onu çevrelediği için. Hadîka, etrafı çevrili bahçe demektir — yani sınırı olan, sahibi olan, korunan bahçe. Sıradan bir ağaçlık değil.

غُلْب — kök غ-ل-ب: galip gelmek, üstün olmak. Ağleb — kalın boyunlu, iri. Ğulb, ağaçlar için "iri gövdeli, birbirine girmiş, sık" demektir.

Kelimenin seçimi güzel: galibiyet kökü, ağaçların sıklığını anlatmak için kullanılıyor. Bahçedeki ağaçlar birbirine üstün gelmeye çalışıyor gibi; büyümenin kendisi bir yarış olarak resmediliyor.

أَبّ — ve burada dürüst olmak gerekiyor.

Kelimenin ne anlama geldiği kesin değildir. Yaygın izah: otlak, hayvanların otladığı yeşillik; bir görüşe göre "insanın yemediği, hayvanın yediği her bitki". Kelime Kur'an'da yalnızca burada geçer ve Arapçada da nadirdir.

Erken dönemde bu kelimenin sorulduğuna ve sorulanın "bunun peşine düşmek tekellüftür / bilmediğimizi söylemek daha doğrudur" mealinde bir cevap verdiğine dair haberler nakledilir. Bu haberin kime ait olduğu konusunda nakiller ayrılır ve senedi üzerinde tartışma vardır; bu yüzden isim vermiyorum ve nakil olarak sunmuyorum.

Ama haberin ilettiği tavır, bu tefsirin usulüyle örtüşüyor: anlamı kesin olmayan bir kelimeye kesin anlam giydirmek, tefsir değil eklemedir. Ayetin işlevi zaten açık — hayvanların otladığı şeyi saymak. Kelimenin tam botanik karşılığını bilmemek, ayetin ne dediğini bilmemek anlamına gelmiyor.

مَتَاع — kök م-ت-ع. Anlamı: faydalanılan şey, yararlanma; ve kelimenin içinde geçicilik vardır. Temettu' — bir süre yararlanmak. Kur'an'ın yerleşik tabiri: metâu'l-hayâti'd-dünyâ — dünya hayatının geçici faydası (Âl-i İmrân 3/185; Ra'd 13/26).

Yani sofra tablosu, "geçici" anlamı taşıyan bir kelimeyle kapanıyor.

Ve bir sonraki ayet: "Kulakları sağır eden ses geldiğinde..."

Geçiş, kelimenin içinde yapılmış. Sûre konuyu değiştirmiyor; kullandığı son kelime konuyu kendiliğinden değiştiriyor. Sekiz kalem gıda sayıldı, hepsi metâ' diye adlandırıldı, ve metâ' sona erecek olan demektir. Kıyametten söz etmeye başlamak için ayrıca bir cümle gerekmiyor.

أَنْعَام — kök ن-ع-م. Deve, sığır, koyun ve keçi için kullanılan toplu ad. Ve bu kök, "nimet" kelimesiyle aynı köktür: ni'met, na'îm, en'am (nimet verdi), nâim (yumuşak).

Yani hayvan sürüsüne verilen ad, "nimet" demektir. Kelimenin kendisi, bir sürünün o toplumda ne anlama geldiğini söylüyor: sermaye, gıda, ulaşım, giyim, statü — hepsi tek kelimede.

Ve kapanış cümlesinin yaptığı iş: "size ve hayvanlarınıza." İnsanın ve hayvanın gıdası aynı yağmurdan, aynı yarılmadan, aynı topraktan çıkıyor. Sûre bunu ayrı ayrı sayıp sonra tek bir cümlede birleştiriyor.

Ve bu, sûrenin ilk on ayetiyle sessizce konuşuyor. Orada bir adam kendini müstağni görmüştü; kimseye ihtiyacı olmadığını düşünmüştü. Burada, onun yediği ile hayvanının yediği aynı kaynağa bağlanıyor. Ayet bunu söylemiyor; ben kuruyorum ve kendi okumam olarak kaydediyorum. Ama sûrenin iki ucu arasındaki gerilim gerçek.