Tekvîr 8-9. ayetler

Ve ize'l-mev'ûdetü su'ilet ۝ Bi-eyyi zenbin kutilet "Diri diri gömülen kıza sorulduğunda: hangi suçtan dolayı öldürüldün?"

Sûrenin merkezi burada.

Kök: و-أ-د. Ve kökün somut anlamı, kelimenin taşıdığı sahneyi gösteriyor: ağırlık, ağır basma, üstüne yük binmesi.

• الوَئِيد — ağır, gümbürtülü ses; bir şeyin ağırlığıyla çıkardığı gürültü.
• التُّؤَدَة (tüede) — ağır davranma, acele etmeme, temkin. Aynı kökten. Ale't-tüede — ağır ağır, ölçülü olarak.
• وَأَدَ الجَارِيَة — kızı diri diri gömdü; yani üstüne toprağın ağırlığını bindirdi.

Yani kelime, öldürmeyi bir "ağırlık" fiili olarak adlandırıyor. Boğmak değil, vurmak değil, kesmek değil — üstüne basmak.

المَوْءُودَة ism-i mef'ûldür: üstüne ağırlık bindirilmiş olan. Kelime, edilgen kalıpta, kurbanın konumundan konuşuyor.

Ve tüede (temkinli davranma) ile aynı kökte olması, ürkütücü bir tesadüf: kökün ağırlık fikri, bir yerde erdeme (ağırbaşlılık), bir yerde bu fiile açılıyor.

Bu uygulama Şems 91/10 bölümünde işlendi ve orada bu ayete işaret edilmişti. Bağı burada tamamlıyorum.

Şems sûresinde nefsini gömen kişi için دَسَّى (dessâ) fiili kullanılmıştı; kök د-س-س, "gizlice bir şeyin içine sokmak, saklamak". Ve o kökün Kur'an'daki tek diğer kullanımı şuydu:

"Onlardan birine kız çocuğu müjdelendiğinde, öfkeyle dolu olarak yüzü kapkara kesilir. Kendisine verilen kötü müjde yüzünden halktan gizlenir; onu aşağılanmış olarak tutsun mu, yoksa onu toprağa mı gömsün (yedüssühû fi't-türâb)? Bakın, ne kötü hüküm veriyorlar!" (Nahl 16/58-59)

Şimdi iki kelimeyi yan yana koyun:

Aynı olay, iki farklı yerden anlatılıyor.

Nahl'in fiili, babanın saikini anlatıyor: saklamak. Ayet zaten babanın halktan gizlendiğini söylüyor — yetevârâ mine'l-kavmi min sûi mâ büşşira bih. Fiil ile saik aynı: gizlenme. Baba utancını gömüyor.

Tekvîr'in kelimesi ise babadan hiç söz etmiyor. Kurbanın bedenine bakıyor: üstüne ağırlık binmiş olan.

Bu ayrım, iki sûrenin ne yaptığını gösteriyor. Nahl teşhis koyuyor: bu iş utançtan yapılıyor. Tekvîr hesap açıyor: ve bunun bir sahibi var.

Burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü konu iki yönde de abartılmaya elverişli.

Kur'an'ın kendi verisi. Kur'an bu konuya birkaç yerden girer ve iki ayrı saik adlandırır:

Dikkat edilecek nokta: İsrâ 17/31 ve En'âm 6/151 "evlatlarınız" der — cinsiyet belirtmez. Yani Kur'an iki ayrı olguyu ayırıyor gibi duruyor: yoksulluk sebebiyle çocuk öldürme, ve utanç sebebiyle kız öldürme. Tekvîr'deki mev'ûde müennestir ve ikincisini adlandırıyor.

Yaygınlığı hakkında. Bu konuda iki abartıdan da kaçınmak gerekiyor:

• "Herkes yapıyordu" abartısı. Bu, kaynaklarda desteklenmiyor ve demografik olarak da tutarsız. Bir toplumun kız çocuklarını yaygın biçimde öldürmesi, o toplumun bir iki kuşakta üremesini durdurur. Rivayetlerde belirli kabileler (Temîm gibi) ve belirli kişiler anılır; bu, uygulamanın yaygın değil ama bilinen ve kabul görebilen bir şey olduğunu düşündürür.
• "Hiç olmadı" abartısı. Bu da savunulabilir değil. Kur'an, olayın geçtiği toplumun kendisine hitap ediyor ve muhataplarının bildiği bir uygulamaya atıf yapıyor. Bir metin, muhatabının "böyle bir şey yok" diyeceği bir uygulamayı kendi aleyhine icat etmez. Muhataplar bu ayetlere pek çok itiraz getirmiştir; "böyle bir şey yapmıyoruz" itirazının kaydedilmemiş olması anlamlıdır.

Daha geniş çerçeve. Bebek öldürme ve terk etme, cahiliye Arabistan'ına özgü bir uygulama değildir. Roma dünyasında yeni doğanın terk edilmesi (expositio) uzun süre hukuken hoş görülmüş bir uygulamaydı; benzer örnekler başka toplumlarda da belgelenmiştir. Bu bilgi, cahiliye uygulamasını hafifletmek için değil, konuyu bir kavim özelliği olmaktan çıkarıp bir insan meselesi haline getirmek için kaydediliyor — nitekim STYLE gereği bu tefsirde bir topluluk hakkında toptan hüküm kurulmaz.

Ve bugün. Cinsiyete dayalı seçici uygulamalar, doğum öncesi tespit imkânlarının yaygınlaştığı bazı ülkelerde ölçülebilir nüfus dengesizlikleri üretmiş, bu konuda yasal düzenlemeler yapılmıştır. Bunu bir "ayetin bilimsel mucizesi" olarak değil, ayetin tarif ettiği saikin — kız çocuğunun bir yük ve bir utanç sayılması — tarihe gömülmediğinin kaydı olarak yazıyorum.

Sûrenin en önemli tercihi burada ve üzerinde durmak gerekiyor.

Ayet şöyle olabilirdi: "Ve gömen kişiye sorulduğunda: bu kızı hangi hakla öldürdün?" Bu, beklenen cümledir. Hesap soran, faile sorar.

Kurulmuyor. Soru kurbana yöneltiliyor, ve muhtevası da onun üzerine: "hangi suçtan dolayı öldürüldün?"

Bunun taşıdıklarını sırayla açmak gerekiyor.

Bir. Soru, katile yöneltilmiş en ağır sorudur — sadece muhatabı değişmiştir.

Klasik tefsirlerde bu nokta işlenir ve doğrudur: kurbana onun önünde sormak, faile sormanın en sert biçimidir. Çünkü fail cevap veremez. Kurbanın vereceği cevap ise onun aleyhine tanıklıktır ve reddedilemez.

Mahkemede bir benzeri vardır: sanığın karşısında maktulün yakınına söz vermek, sanığa doğrudan sual sormaktan daha ağır bir işlemdir. Sorulan kişi cevap verir; sorulmayan kişi, cevabı olmadığı için sorulmamıştır.

İki. Sorunun cevabı yoktur ve sorunun kendisi bunu ilan eder.

"Hangi suçtan dolayı?" — bu soru bir varsayım içeriyor: öldürmek için bir suç gerekir. Soru sorulduğu anda o varsayım tesis ediliyor. Ve kızın yapabileceği tek şey — susmak — o varsayımın karşılığının bulunmadığını gösteriyor.

Yani ayet bir hüküm cümlesi kurmuyor ("o masumdu"); hükmü sorunun yapısına yerleştiriyor. Cevabı olmayan bir soru, cevabı olmadığını söyleyen bir cümleden daha kesindir.

ذَنْب — kök ذ-ن-ب. Kelimenin somut anlamı kuyruktur: zeneb — kuyruk; zünâbe — bir şeyin arkası, ucu. Dilcilerin bir kısmı zenb (günah) ile zeneb (kuyruk) arasında bağ kurar: günah, arkasında sürüklediği sonuçtur. Bu türetme tartışmasız değildir; ihtiyat kaydıyla aktarıyorum.

Bağ doğruysa, sorunun ironisi katlanıyor: kızın "arkasında sürüklediği" hiçbir şey yoktu — çünkü henüz bir hayatı olmamıştı.

Üç. Ve en önemlisi: kıza hukukî bir kişilik veriliyor.

Bunu görmek için o toplumdaki konumunu bilmek gerekiyor. Öldürülen kız çocuğunun:

• adı yoktu,
• mirası yoktu,
• kanını talep edecek bir sahibi yoktu (kan davası mekanizması, ancak arkasında hesap soracak birileri olan kişiyi korur — Mâûn bölümünde yetim için işlenen mekanizmanın aynısı),
• ve öldüren kişi zaten onun velisiydi. Yani hem katil hem hak sahibi aynı kişiydi. Sistem, bu vakada tanımı gereği çalışamaz.

Ve sûre, kıyametin en büyük sahnesinde ilk sözü ona veriyor.

On iki maddelik listeye bakın: güneş, yıldızlar, dağlar, develer, hayvanlar, denizler, nefisler — hepsi topluca anılıyor. Sekizinci madde, tek bir kişiyi adlandıran tek maddedir. Güneşin ve dağların yanında, bir kız çocuğu.

Bu bir statü beyanıdır. Sûre, kimsenin kaydını tutmadığı bir ölümü, kâinatın sökülüşüyle aynı listeye yazıyor.

Dört. Fâil burada da adlandırılmıyor — ve burada bunun anlamı farklı.

Sûrenin on iki fiilinin hiçbirinde fâil yoktu. Bu ayette de yok: kutilet — "öldürüldü". Kim öldürdüğü söylenmiyor.

Ama buradaki susma, diğerlerinden farklı iş görüyor. Diğerlerinde fâil, sona saklanan Allah'tı. Burada fâil, dinleyicilerin arasında. Adı verilmiyor çünkü verilmesine gerek yok: onu yapan, kimden bahsedildiğini biliyor.

Bu, Mâûn bölümünde işlenen el-ibretü bi-umûmi'l-lafz ilkesinin bir başka örneği. Ayet isim vermiyor; konum veriyor.

İki okuyuş nakledilir ve anlamı gerçekten değiştirir:

İmam adı vermiyorum. Yaygın okuyuş birincisidir.

İkinci okuyuşun ne yaptığına dikkat: kız artık sorgulanan değil, soran taraf. Sessiz bir tanık değil, hesap talep eden bir davacı.

İki okuyuş aynı yere varıyor ama farklı güçle: birincisinde ona söz veriliyor, ikincisinde sözü alıyor. Klasik gelenekte, iki sahih okuyuşun da doğru bir anlam vermesi bir kusur değil zenginlik sayılır; bu kaide burada tam olarak işliyor.

Kur'an bu meseleyi bir hükümle değil, bir sahneyle ele alıyor.

Bir yasak koymak kolaydır ve Kur'an başka yerlerde koyar da (İsrâ 17/31; En'âm 6/151). Ama Tekvîr başka bir şey yapıyor: kurbanı konuşturuyor.

Bunun neden önemli olduğu, ahlakî değişimin nasıl işlediğiyle ilgili. Bir uygulamanın yasaklanması, o uygulamanın kurbanı kişi sayılmıyorsa çoğunlukla etkisiz kalır. Kimin sayıldığı değişmeden, ne yapılabileceği de değişmez.

Ayet tam bu noktaya müdahale ediyor: hukukî kişiliği olmayan birine, kâinatın en kalabalık meclisinde söz veriyor.

Ve bunun bugüne bakan yanı, tarihî uygulamanın kendisiyle sınırlı değil. Her toplumda, hesabını soracak kimsesi olmadığı için görünmeyen kayıplar vardır. Ayetin ölçüsü şudur: bir haksızlığın kaydedilmesi, kurbanın onu talep edebilmesine bağlı değildir.

Abese bölümünde bunun tam benzeri kaydedilmişti: âmâ, yüzün ekşidiğini görmemişti — ve o hareket yine de kaydedilmişti. İki sûre, aynı ilkeyi iki ölçekte söylüyor: fark edilmeyen de kayda geçiyor.