İnfitâr 2. ayet

Ve ize'l-kevâkibü'ntesarat "Yıldızlar saçıldığında."

Tekili: كَوْكَب. Kelime, gökyüzündeki parlak cisimleri adlandırır. Modern Arapçada kevkeb "gezegen", necm "yıldız" anlamında ayrışmıştır; ama bu ayrım klasik Arapçada yoktu ve ayete bu ayrımı geriye doğru yüklemek doğru değildir. Klasik kullanımda kevkeb, gökyüzünde görünen parlak cisimdir — ayrım astronomik değil, görsel bir ayrımdır.

Kur'an'daki kullanımları bunu gösteriyor:

• "Babacığım! Ben on bir yıldız, güneşi ve ayı gördüm." (Yûsuf 12/4). Yûsuf'un rüyası.
• "Üzerine gece basınca bir yıldız gördü." (En'âm 6/76). İbrâhim'in kıssası.
• "Sanki inci gibi parlayan bir yıldız." (Nûr 24/35). Nûr ayetindeki kandil benzetmesi.
• "Biz en yakın göğü bir süsle, yıldızlarla süsledik." (Sâffât 37/6).

Bu sonuncusu ayetimiz için doğrudan anlamlıdır. Sâffât 37/6, yıldızları zînet — süs — olarak niteler. Süs, tanımı gereği düzenlenmiş bir şeydir; rastgele dağılmış nesnelere süs denmez. Bir kolyeyi süs yapan şey, boncukların varlığı değil diziliş biçimidir.

İşte İnfitâr 82/2 tam olarak o dizilişin bozulmasını anlatıyor.

Kök: ن-ث-ر. Somut anlamı: saçmak, serpmek, dağıtmak. Ve kelimenin ayırt edici özelliği, saçılan şeyin cinsindedir: nesr, Arapçada özellikle kuru ve küçük taneli şeylerin saçılması için kullanılır — inci, tohum, tahıl, boncuk.

Türevleri:

• nisâr — saçılan şey; bir düğünde saçılan para ya da şeker.
• mensûr — saçılmış.
• intesara (iftiâl babı) — dağıldı, saçıldı; ayetteki fiil.

Bu kelimenin Arapça edebiyat terminolojisindeki kullanımı, ayeti tek başına açıklıyor.

Arapçada söz iki türlüdür:

• نَظْم (nazm) — dizilmiş söz, yani şiir. Kök anlamı: inciyi ipe dizmek. Nizâm (düzen) da bu köktendir.
• نَثْر (nesr) — saçılmış söz, yani düzyazı. Yani "ipe dizilmemiş", serbest bırakılmış olan.

İki terim aynı görüntüden alınmıştır: inci. İpe dizilmiş inci nazm, dökülmüş inci nesrdir. İnci ikisinde de aynı incidir; değişen tek şey aralarındaki bağdır.

Ayet bu görüntüyü yıldızlara uyguluyor. Yıldızlar yok olmuyor; düzenleri bozuluyor. Sâffât 37/6'da "süs" denen şey, süsün maddesi değil düzeniydi; burada kaldırılan da o düzendir.

Bu, sûrenin ilk ayetiyle aynı fikri sürdürüyor. Gök yarıldı — kapalılık gitti. Yıldızlar saçıldı — düzen gitti. İkisinde de yok olan şey nesne değil, ilişkidir.

Kök Kur'an'da az geçer ama geçtiği yerler dikkat çekicidir:

• "Yaptıkları her işi ele alıp onu saçılmış toz hâline getirdik." (Furkân 25/23). Hebâen mensûrâ — havada uçuşan, tutulamayan, bir araya getirilemeyen toz. Burada saçılan şey amellerdir.
• "Etraflarında ölümsüz gençler dolaşır; onları gördüğünde saçılmış inciler sanırsın." (İnsân 76/19). Lü'lüen mensûrâ.

Bu iki ayet birlikte, kelimenin yargı taşımadığını gösteriyor. Aynı kelime bir yerde amellerin boşa çıkışını, bir başka yerde cennetin güzelliğini anlatıyor. Saçılmak kendinde kötü değildir; kötü olan, düzenli olması gereken bir şeyin saçılmasıdır.

Yıldızlar için saçılmak bir bozulmadır, çünkü onların işlevi düzenlerindeydi: yön bulmak, vakit hesaplamak, mevsim bilmek. Kur'an bunu ayrıca söyler: "Karanın ve denizin karanlıklarında onlarla yol bulasınız diye yıldızları sizin için yarattı." (En'âm 6/97).

Ayetin söylediği şey, bu ışıkta somutlaşıyor: insanın yön bulmak için baktığı şey artık yön göstermiyor.

Tekvîr sûresi aynı sahneyi başka bir fiille anlatır:

"Yıldızlar döküldüğünde." (Tekvîr 81/2) — انكدرت (inkederat).

Kök ك-د-ر: bulanmak, kararmak, ışığını kaybetmek. Kedir — bulanık su. Fiil ayrıca "yukarıdan aşağı dökülmek" anlamında da açıklanır (kuşun süzülüp inmesi için kullanılan bir fiilden).

İki sûre iki farklı şey söylüyor:

Aynı olayın iki ayrı yönü. Biri yıldızın kendisinde olanı, diğeri yıldızlar arasındaki ilişkide olanı anlatıyor. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; iki sûrenin bilinçli bir işbölümü yaptığı iddiasında değilim.