Mutaffifîn 34-36. ayetler

Fe'l-yevme'llezîne âmenû mine'l-küffâri yadhakûn • ale'l-erâiki yanzurûn • hel süvvibe'l-küffâru mâ kânû yef'alûn "Bugün de iman edenler kâfirlere gülerler. Koltuklar üzerinde bakarlar. Kâfirler, yapmakta olduklarının karşılığını buldular mı?"

Otuz dördüncü ayet, yirmi dokuzuncu ayetin aynasıdır:

Dört öğeden ikisi yer değiştirmiş, biri (fiil) aynı kalmış, biri (zaman) değişmiş.

Bu, Kur'an'ın sık kullandığı bir yapıdır ve önceki bölümlerde birkaç kez ele alındı: Hümeze'de cemea (topladı) ile nübiza (atıldı) arasındaki tersine çevirme; Mâûn'da yedu''u (iter) ile Tûr 52/13'teki yüda''ûne (itilirler) arasındaki eşleşme.

Burada tersine çevirme daha açıktır, çünkü aynı fiil kullanılıyor.

Simetri tam değil ve fark üzerinde durmaya değer.

Yirmi dokuzuncu ayette gülenler fiille adlandırılmıştı: ellezîne ecramû — "suç işleyenler". Otuz dördüncü ayette gülünenler isimle adlandırılıyor: el-küffâr — "kâfirler".

Aynı şekilde, iman edenler iki ayette de fiille adlandırılıyor: ellezîne âmenû.

Yani bir tarafta adlandırma fiilden isme geçiyor.

Arapçada fiil cümlesi hudûs (bir olayın gerçekleşmesi), isim ise sübût (yerleşiklik, sabitlik) bildirir. Bu ayrım Tekâsür ve Hümeze bölümlerinde ele alınmıştı.

Buna göre ayetler şunu söylüyor olabilir: dünyada yapılan bir şey vardı (suç işlediler); âhirette o şey bir kimlik hâline gelmiştir (kâfirler).

Bu okumayı kendi çıkarımım olarak sunuyorum ve kesin bir hüküm olarak sunmuyorum; kelime seçiminin başka açıklamaları da olabilir — özellikle fasıla (kafiye) gerekleri Arapça metinlerde kelime seçimini etkiler.

Ve bir kayıt daha gerekiyor: müminlerin iki ayette de fiille anılması, STYLE'da kaydedilen ilkeyle uyumludur — Kur'an bir vasıf tarif eder, kimlik dağıtmaz. İman, yapılan bir şey olarak adlandırılıyor.

Kelime elif-lâmlıdır ve bir zaman zarfıdır: "o gün", "işte bugün".

Ve baştaki فَ harfi sonuç bildiriyor: önceki ayetlerin karşılığı olarak.

Kelimenin seçimi anlamlıdır. Ayet "o gün" (yevmeizin) demiyor; "bugün" (el-yevm) diyor.

Bu, anlatımın konumunu değiştiriyor: cümle âhiretten söylenmiş gibi kuruluyor. Okuyucu, sanki o günün içindeymiş gibi bir cümle işitiyor.

Aynı üslup 17. ayette de vardı: "İşte bu, yalanlamakta olduğunuz şeydir" — orada da geçmişe bakan bir "şimdi" kuruluyordu.

Burada durup bir soru sormak gerekiyor, çünkü ayet ilk bakışta rahatsız edicidir: iyi insanların, kötü durumdaki insanlara gülmesi nasıl bir mükâfat olabilir?

Klasik müfessirlerin verdiği cevaplar:

Bir nokta metinden okunabiliyor ve kaydedilmesi gerekiyor: 29. ayette gülme fiili min harfiyle geliyordu ve tamlama öne alınmıştı — yani hedef vurgulanıyordu. 34. ayette de aynı yapı var.

Ama bir fark var: 35. ayet, gülmeden hemen sonra "koltuklar üzerinde bakarlar" diyor. Yani müminler bir yerde oturmuş, bakıyorlar. Alay eden kişinin yaptığı şeyi — yanından geçip göz kırpmayı — yapmıyorlar.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; iki sahnenin tam olarak aynı olmadığı metinden görülüyor.

Cümle 23. ayetle kelimesi kelimesine aynıdır.

Ve 23. ayette kaydedildiği gibi, fiilin nesnesi orada da burada da söylenmemiştir. Ama burada bağlam bir ipucu veriyor: bir önceki ayet kâfirlerden söz ediyor.

Bu, 23. ayette verilen görüşlerden birini destekliyor ("düşmanlarının hâline bakarlar"), ama diğerlerini iptal etmiyor. Aynı cümlenin iki farklı bağlamda kullanılması, nesnenin kasten açık bırakıldığı yönündeki tercihi güçlendiriyor.

Ve tekrarın kendisi bir işlev taşıyor: 22-28. ayetlerde ebrârın hâli anlatılırken kullanılan cümle, burada müminler için tekrarlanıyor. Yani sûrenin iki bölümü — âhiret tasviri ve dünya hikâyesi — aynı cümleyle birbirine bağlanıyor.

Sûre bir soru ile bitiyor.

هَلْ burada bilgi istemek için değil; Arapçada takrîr (onaylatma) ve tehekküm (alay yollu söyleme) için kullanılan bir kalıptır. Cevabı bellidir: evet, buldular.

Sûrenin son kelimelerinden biri ve kökü, sûrenin bütün mantığını tek başına taşıyor.

Kök: ث-و-ب. Somut anlamı: dönmek, geri gelmek, aslına rücû etmek.

• ثَابَ (sâbe) — geri döndü, aslına döndü. Sâbe ileyhi aklühû — aklı başına döndü.
• مَثَابَة (mesâbe) — dönülüp gelinen yer. Kur'an'da Kâbe için kullanılır: "Biz Beyt'i insanlar için bir dönüş yeri ve güvenli bir mekân kıldık." (Bakara 2/125).
• ثَوَاب (sevâb) — amelin dönüp gelen karşılığı. Türkçedeki "sevap" buradan.
• ثَوْب (sevb) — elbise. Dilcilerin verdiği izah: kumaş, kendisi için takdir edilen hâle döndüğü için bu adı almıştır.
• تَثْوِيب (tesvîb) — karşılık vermek, ödüllendirmek.

Kökün merkezindeki fikir: gidenin geri gelmesi.

Ve bu, sûrenin bütün mantığıdır. Sûre, verilenin karşılığının geleceği fikri üzerine kuruludur: ölçüde verilen eksik, kayıtta yazılan amel, hesap gününün adı (yevmü'd-dîn — Mâûn bölümünde kaydedildiği gibi kökü "karşılık"tır).

Yani sûre, "karşılık" anlamına gelen iki ayrı kökle çerçevelenmiştir:

İkisi de aynı fikri farklı görüntülerle anlatıyor: biri borç ilişkisinden, diğeri dönüş hareketinden.

Şimdi ayetin en dikkat çekici tarafına geliyoruz.

ثَوَاب kelimesi, Arapçada ve Kur'an'da genellikle iyi amelin karşılığı için kullanılır. Türkçedeki "sevap" da bu anlamı taşır.

Bu ayette ise fiil, kâfirlerin cezası için kullanılıyor: hel süvvibe'l-küffâr — "kâfirler karşılığını buldu mu?"

Klasik belâgatte buna تَهَكُّم (tehekküm) denir: bir kelimenin, alay yollu, zıt bağlamda kullanılması. Kur'an bunu başka yerlerde de yapar — örneğin azap müjdelenirken beşîr/büşrâ kökünün kullanılması.

Ve buradaki kullanımın özel bir gücü var.

Sûre, dünyada gülenleri anlattı (29-33). Onlar alay ediyorlardı. Ve sûrenin son cümlesi, onlarla aynı üslupla konuşuyor: alay yollu bir soru.

Yani sûre, alay edenlere son sözü söylerken onların kendi dilini kullanıyor. Bu, 34. ayette kurulan tersine çevirmenin dil düzeyinde tamamlanmasıdır.

Bu okumayı kendi çıkarımım olarak sunuyorum; tehekküm teriminin bu ayete uygulanması klasik kaynaklarda zikredilir, sûrenin genel yapısıyla kurduğum bağ ise bir yorumdur.

Sûrenin son üç kelimesi, bir önceki sûrenin bir ayetiyle karşılaşıyor:

İnfitâr yapılanın kaydedildiğini söylüyordu; Mutaffifîn yapılanın geri döndüğünü söylüyor.

Ve İnfitâr bölümünde kaydedildiği gibi ayet ta'melûn değil tef'alûn kullanıyordu; dilcilerin kaydettiği ayrıma göre fi'l, amelden daha geniştir ve kasıt şart değildir.

Aynı kelime burada da kullanılıyor. Yani karşılığı verilen şey, "amelleri" değil "yaptıkları"dır.

Bu bağı bir gözlem olarak kaydediyorum; iki sûrenin aynı fiili kullanması metnin verisidir, aralarında kurduğum sonuç bir yorumdur.

Sûre bir soruyla bitiyor ve bu, önceki bölümlerde ele alınan bir kalıptır: Tekâsür bir soruyla biter ("nimetten sorulacaksınız"), Asr bir cevapla, Hümeze kapanmış bir kapıyla.

Mutaffifîn'in sorusu ise farklı bir türdendir: cevabı zaten verilmiş bir sorudur. Otuz beş ayet boyunca anlatılan her şey, sorunun cevabıdır.

Yani soru bilgi istemiyor; okuru muhatap alıyor. Sûre, hükmü ilan etmek yerine okura onaylatarak bitiyor.