İnşikâk 4. ayet

Ve elkat mâ fîhâ ve tehallet "İçindekileri dışarı attı ve boşaldı."

Kök: ل-ق-ي. Bu kök Kur'an'da iki yönde işler ve iki yönü de bu sûrede kullanılacaktır:

• لَقِيَ — karşılaştı, kavuştu. Likā — buluşma.
• أَلْقَىٰ (if'âl babı) — attı, bıraktı, karşıya çıkardı. Ettirgen: bir şeyi karşılaşma konumuna getirmek.

Yani "atmak" ile "karşılaşmak" aynı kökten. Bir şeyi atmak, onu karşınıza çıkarmaktır.

Bu ayrıntı iki ayet sonra karşımıza çıkacak. Altıncı ayet fe-mülâkîhi (O'na kavuşacaksın) diyecek — aynı kökün mufâale babı. Yani:

Yer, içindekini atar (elkat). İnsan, Rabbine kavuşur (mülâkîh).

İki fiil aynı köktendir. Yerin yaptığı iş ile insanın başına gelen iş, dilin içinde aynı hareketin iki yüzü olarak duruyor: örtülü olan karşıya çıkıyor.

Bunu bir okuma olarak kaydediyorum; kök ortaklığı ise tartışmasız bir dil verisidir.

Ayet ne attığını söylemiyor. Mâ fîhâ — "içinde ne varsa".

Bu belirsizlik kasıtlıdır ve Kur'an'ın başka yerlerdeki tarifleriyle birleştiğinde ne kastedildiği anlaşılır:

"Yer, ağırlıklarını (eskālehâ) dışarı çıkardığı zaman." (Zilzâl 99/2)

Zilzâl bölümünde kaydedildiği gibi, oradaki eskāl için müfessirler iki şey söyler: gömülü ölüler ve gömülü hazineler. İnşikâk daha da açık bırakıyor: ne varsa.

İki ayet arasındaki fiil farkı da anlamlı:

İhrâc nötr bir taşımadır; ilkā ise atmaktır — bir yükü üzerinden atan birinin hareketi.

Kök: خ-ل-و. Boş olmak, içinde bir şey bulunmamak. Halâ' — boşluk; hâlî — boş; halvet — yalnız kalma, boşalma.

Ayetteki fiil تَفَعُّل (tefe''ul) babındadır: tehallet. Bu bab Arapçada iki şey bildirir ve ikisi de burada işliyor:

1. Tekellüf — çaba göstererek yapmak. Tesabbür, sabretmeye çalışmaktır; tehallüm, hilim göstermeye çalışmaktır. Buna göre tehallet: yer, boşalmak için kendini zorladı; içinde ne varsa çıkarmak için uğraştı.

2. Bir hali tam olarak edinmek. Tehallet: tamamen boşaldı, hiçbir şey kalmadı.

İki anlam çelişmiyor; birleşiyor. Yer boşalıyor ve boşalmak onun kendi işi olarak anlatılıyor.

Dizimdeki nükte burada. Ayet iki fiili şu sırayla veriyor:

1. أَلْقَتْ مَا فِيهَا — içindekileri attı. 2. وَتَخَلَّتْ — ve boşaldı.

İkincisi birincinin sonucu gibi görünüyor ve fazlalık sayılabilirdi: içindekini atan zaten boşalmıştır. Ama tekrar değil.

Fark şu: birinci fiil bir işi anlatıyor, ikincisi bir hali. Yer sadece içindekini atmıyor; atma işi bittikten sonra bir boşluk halinde kalıyor. Ve o boşluk, insan için tarif edilen sahnenin zeminidir: dümdüz, bomboş, saklanacak hiçbir yeri olmayan bir yüzey.

Kur'an aynı fikri başka bir sûrede tersinden söyler: "O gün insan 'Kaçacak yer nerede?' der. Hayır, sığınacak yer yoktur" (Kıyâme 75/10-11).

Yerin boşalması, sığınağın kalkmasıdır.