Târık 6. ayet

Hulika min mâin dâfik "Atılıp dökülen bir sudan yaratıldı."

Bir önceki ayetin sorusuna verilen cevap. Ve dikkat: soru insana soruldu, cevabı metin verdi. Bakma emri verildi, ama bakılınca görülecek şey de söylendi. Kur'an burada muhatabı yalnız bırakmıyor.

Fiilin tekrarı da anlamlı: 5. ayette hulika, 6. ayette yine hulika. Soruda geçen fiil cevapta olduğu gibi tekrarlanıyor. Cevap, sorunun kelimeleriyle veriliyor.

Fiil edilgen: "yaratıldı", yaratanın adı verilmiyor. Bu, Kur'an'da failin apaçık olduğu yerlerde sık görülen bir tercihtir ve iki şey yapar: konuyu failden fiile kaydırır, ve muhatabın kendi konumunu öne çıkarır. İnsan burada yapan değil, yapılan konumundadır — ayetin bütün argümanı buna dayanıyor.

Kelime nekre: mâin — "bir su". Belirsizlik burada tahkîr (küçültme) yönünde işliyor: sıradan, adı bile konmamış bir sıvı.

Kur'an aynı görüntüyü başka yerlerde daha açık kelimelerle verir:

• "Sizi hor görülen bir sudan yaratmadık mı?" (Mürselât 77/20)
• "Sonra onun soyunu bayağı bir suyun özünden yaptı" (Secde 32/8)
• "İnsan, kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi? Şimdi apaçık bir hasım kesiliverdi" (Yâsîn 36/77)

Son ayet, Târık 5-6'nın genişletilmiş hâli gibidir: aynı başlangıç, aynı sonuç — köken ile kibir arasındaki oransızlık.

Kök: د-ف-ق. Asıl anlamı suyun kuvvetle ve toplu halde dökülmesi, boşalması, fışkırmasıdır.

• دَفَقَ ٱلْمَاءَ — suyu döktü, boşalttı.
• تَدَفَّقَ — akıp taştı, fışkırdı.
• دُفَّاق — sel gibi akan su.

Kelime, damla damla akmayı değil, bir defada ve basınçla boşalmayı anlatır. Türkçedeki "fışkırmak" en yakın karşılıktır.

Burada dilcilerin uzun uzun durduğu bir mesele var.

Dâfik, ism-i fâildir: "döken, fışkırtan". Oysa su döken değil, dökülendir. Beklenen kelime medfûk (dökülmüş) olurdu.

Klasik dil âlimlerinin verdiği açıklamalar:

İkinci izah dil bakımından en rahat olanıdır ve kaydedilmeye değer bir sonuç doğurur: su, kendi fışkırmasının öznesi olarak anılıyor. Yani ayet, insanın kökenini pasif bir madde olarak değil, hareket halinde bir şey olarak resmediyor.

Bu ayrımın bir benzerini Kâria sûresinde râdıye kelimesinde görmüştük: orada da etken kalıbın seçilmiş olması üzerinde durulmuştu.

Ayetin söylediği şey basittir ve tam da bu yüzden serttir: insanın başlangıcı bir avuç sıvıdır.

Bu tespit iki iş birden yapıyor.

Birincisi, imkân meselesini çözüyor. Bir sıvıdan işiten, gören, konuşan, itiraz eden bir varlık çıkarmak — bu zaten olmuş bir iştir. Aynı varlığı toprağa karıştıktan sonra geri getirmek, ilkinden daha zor değildir. Kur'an bu mukayeseyi başka yerde açıkça yapar: "İlk yaratmada âcizlik mi gösterdik?" (Kāf 50/15).

İkincisi, kibri kesiyor. Sûrenin son bölümünde tuzak kuranlardan söz edilecek. Tuzak kurmak bir güç iddiasıdır. Ayet, o gücün nereden çıktığını hatırlatıyor.