Ğâşiye 10-11. ayetler

Fî cennetin âliye — lâ tesme'u fîhâ lâğiye "Yüksek bir bahçededir. Orada boş söz duymaz."

Kök: ع-ل-و. Yükselmek, üstün olmak. Alî, a'lâ, isti'lâ, âlem (bir görüşe göre).

Sıfatın iki katmanı vardır ve ikisi de metinde işler:

Bir. Fiziksel yükseklik. Bahçenin konumu yüksek; bakan aşağıya bakar.

İki. Derece yüksekliği. Âlî, mertebece üstün demektir.

Kur'an aynı sıfatı bir yerde daha aynı tamlamada kullanır: "…yüksek bir cennette" (Hâkka 69/22).

Sûre içindeki karşıtlığı da not etmek gerekiyor: ilk grubun sıfatı hâşia idi — çökmüş, alçalmış. İkinci grubun mekânı âliye — yüksek. Aynı dikey eksenin iki ucu.

Şimdi sûrenin en dikkat çekici tercihlerinden biri geliyor ve genellikle atlanır.

Cennet tasviri başlıyor. Beklenen sıra: yiyecek, içecek, mekân, eşya. Ayet önce mekânı söylüyor (yüksek bir bahçe), sonra ne diyor?

Bir şeyin olmadığını söylüyor.

Pınarlar (12), tahtlar (13), bardaklar (14), minderler (15), halılar (16) — bunların hepsinden önce, cennetin ilk tarif edilen özelliği şudur: orada boş söz duyulmaz.

Bu, cennetin ilk niteliğinin bir yokluk olması demektir. Ve seçilen yokluk, fizikî bir rahatsızlık değil; sözle ilgili bir rahatsızlık.

Kur'an bu tercihi başka yerlerde de tekrarlar:

• "Orada ne boş söz işitirler ne de günaha sokan bir söz" (Vâkıa 56/25).
• "Orada ne boş söz duyarlar ne de yalan" (Nebe 78/35).
• "Orada boş söz işitmezler, yalnızca selâm" (Meryem 19/62).

Dört ayrı sûrede, cennet tarif edilirken sözün temizliği ayrıca anılıyor. Bu tekrar, konunun ikincil bir ayrıntı olmadığını gösteriyor.

Kök: ل-غ-و. Lağv: hükümsüz söz, hesaba katılmayan söz, sonuç doğurmayan konuşma.

Kelimenin çekirdeğini en iyi hukukî kullanımı gösteriyor:

"Allah sizi yeminlerinizdeki lağvdan dolayı sorumlu tutmaz" (Bakara 2/225; benzeri Mâide 5/89).

Lağvü'l-yemîn, kastedilmeden ağızdan çıkan yemindir — "vallahi öyle", "billahi değil" gibi. Ve hükmü şudur: sayılmaz. Söylenmiştir ama hukuken yoktur.

İşte kelimenin merkezi burada: lağv, söylenmiş ama sayılmamış sözdür. Ses çıkmıştır, karşılık doğmamıştır.

Kur'an'daki diğer kullanımları bu çekirdeği doğruluyor:

• "Onlar boş sözden yüz çevirirler" (Mü'minûn 23/3). Müminin ilk sayılan niteliklerinden biri.
• "Boş sözle karşılaştıklarında onurluca geçip giderler" (Furkān 25/72).
• "Boş söz işittiklerinde ondan yüz çevirirler ve 'bizim işimiz bize, sizin işiniz size' derler" (Kasas 28/55).

Üç ayette de tavsiye edilen şey aynı: tartışmak değil, uzaklaşmak. Boş sözün cevabı, ona verilecek cevap değil; ondan çekilmektir. Bu ilginç bir ölçüdür ve bugüne bakan yönünde tekrar döneceğim.

İki kelime de Türkçeye "boş" diye çevrilir ve bu, aralarındaki farkı siler.

لهو (lehv) Tekâsür (102/1) bahsinde işlendi ve oradaki tanım şuydu: lehv, "eğlence" değil; insanı asıl işinden alıkoyan, dikkatini oradan alıp başka yere bağlayan meşguliyettir. Kelimenin merkezinde neşe değil, yer değiştirme vardır — dikkat bir yerden alınıp başka bir yere konur.

Karşılaştırma:

İki kelime birbirini tamamlıyor. Lehv dikkati çalar; lağv sözü boşa çıkarır. Biri "nerede olduğun"la, öbürü "ne söylediğin"le ilgilidir.

Ve Ğâşiye'nin cennetinde ikincisi kaldırılmış. Sûre, huzurun ilk şartı olarak sessizliği değil — anlamlı sözü koyuyor.

لاغية ism-i fâil, müennes. İki türlü anlaşılır: (a) kelimeten lâğiyeten — "boş bir söz"; (b) "boş söz söyleyen bir kimse". İkinci okuyuş, kelimenin insanı da nitelemesinden gelir. İki anlam da aynı yere çıkıyor: ne boş söz ne de onu söyleyen.

Kıraat farkı. Fiil üç biçimde okunmuştur:

Kıraat imamlarının adlarını vermiyorum; farkların varlığı kaynaklarda kayıtlıdır, dağılımını kesin veremiyorum. Anlam esasta değişmiyor: her okuyuşta boş söz kulağa ulaşmıyor.

Ama fiilin "duymak" olması ayrıca kayda değer. Ayet "orada boş söz yoktur" demiyor; "orada boş söz duyulmaz" diyor. Yani sözün varlığı değil, kulağa ulaşması kesiliyor.

Fark küçük görünür ama gerçektir: insanın huzurunu bozan şey, kötü sözün var olması değil, kendisine ulaşmasıdır. Bu okuma, ayetin fiil seçiminden çıkar ve kendi okumamdır.