Şems 9. ayet

Kad efleha men zekkâhâ "Onu arındıran kurtuldu."

Yeminin cevabı. Yedi ayetlik dizi buraya bağlanıyor.

Küçük bir gramer notu gerekiyor. Arapçada yeminin cevabı, olumlu bir mâzî fiille geliyorsa başına لَقَدْ gelmesi beklenir. Burada sadece قَدْ var, lâm yok.

Bunun üç açıklaması vardır:

1. Lâm hazfedilmiştir (düşürülmüştür) — uzun bir yemin dizisinden sonra cümlenin ağırlaşmaması için. Bu, dilcilerin çoğunluğunun açıklamasıdır ve lâm'ın uzun kasemlerden sonra düşürülebildiği bilinen bir kullanımdır. 2. Cevap gizlidir, "kad efleha" cevap değil, yeni bir cümledir. Bu görüşe göre asıl cevap takdir edilir. Azınlık görüşüdür ve metinde bir karşılığı yoktur. 3. قَدْ tek başına yeterlidir; mâzî fiille geldiğinde tahkîk (kesinlik) bildirir.

Anlam bakımından üçünde de sonuç aynı. Kaydediyorum ama üzerinde durmuyorum.

Bu kelime Bakara 2/5'te el-müflihûn vesilesiyle işlendi; oradaki tespit burada da geçerli ve sûrenin merkezine oturuyor.

Kısaca hatırlatmak gerekirse: kök ف-ل-ح, yarmak, çatlatmak demektir. Fellâh — çiftçi; toprağı yardığı için bu adı alır. Felâh — bir engeli yarıp çıkmak, kabuğu kırmak, ürün verecek hale gelmek. Ezandaki "hayye ale'l-felâh" çağrısı bu kelimeyledir.

Bakara bölümünde şu görüntü kurulmuştu: "Tohum toprağın altına gömülür, karanlıkta kalır, çürüyormuş gibi görünür. Kurtuluşu, üstündeki katmanı yarıp yüzeye çıkmasıdır."

Şems sûresi bu görüntüyü tamamlıyor — ve tamamlaması, bir sonraki ayetteki karşıt kelimeyle oluyor. Çünkü onuncu ayette gelecek olan دَسَّى, tam olarak gömmek demektir. Yani sûre, Bakara'da kurulan tarım görüntüsünün iki yarısını yan yana koyuyor:

• Efleha / zekkâ — tohum toprağı yarıp çıktı, büyüdü, ürün verdi.
• Hâbe / dessâ — tohum toprağın altında bırakıldı, çıkmadı.

Bakara'daki tespit çıkarım düzeyindeydi; burada iki fiil yan yana geldiği için görüntü metnin kendisinde duruyor.

Kök: ز-ك-و. Bu kökün altında iki anlam birden vardır ve ikisi ayrılmaz:

1. Temizlik, arınma. Katışıktan kurtulmak. 2. Büyüme, artma, bereket. Zekâ ez-zer'u — ekin büyüdü, gelişti.

Sözlükler bu ikisini ayrı maddelere bölmez. Aynı kökten zekât gelir — ve zekâtın bu adı taşıması, kelimenin iki anlamının nasıl birleştiğini gösterir: mal, bir kısmı çıkarıldığında temizlenir ve artar. Kur'an bunu açıkça söyler: "Mallarından bir sadaka al ki onunla kendilerini temizleyesin ve arıtasın" (Tevbe 9/103) — burada iki fiil de bu köke yakın anlam alanındadır.

İki anlamın birleşmesi tarımda görülüyor. Bir bitkinin büyümesi, onu boğan yabani otlardan ayıklanmasına bağlıdır. Ayıklama bir eksiltmedir ama sonucu artıştır. Temizlik ile büyüme aynı işlemin iki tarafıdır.

Bu yüzden "nefsini tezkiye etti" ifadesini yalnızca "nefsini temizledi" diye çevirmek yarım kalıyor. Cümle şunu söylüyor: nefsini arındırdı ve böylece büyüttü. Arınma bir kayıp değil; büyümenin şartı.

Burada gerçek bir gerilim var ve atlamak doğru olmaz. Kur'an başka yerlerde nefsi tezkiye etmeyi yasaklıyor görünüyor:

"Kendinizi temize çıkarmayın (fe-lâ tüzekkû enfüseküm); kimin korunduğunu en iyi O bilir" (Necm 53/32).

"Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Hayır, Allah dilediğini temize çıkarır" (Nisâ 4/49).

Aynı kök, aynı bab, zıt hükümler. Çözüm, fiilin iki ayrı işi anlatmasında:

Fark, yapmakla söylemek arasındadır. Birincisi bir iştir, ikincisi bir iddiadır. Ve ikincisi genellikle birincisinin yerine geçmeye çalıştığı için yasaklanmıştır.

Bu ayrımın bugüne bakan yanı açık: kendi ahlâkî durumu hakkında konuşmak ile onu düzeltmek iki ayrı iştir, ve birincisi ikincisini yaptığı hissini vererek engelleyebilir.

Fiilin failinde de bir ihtilaf nakledilir:

İkinci görüş azınlıktadır ve zayıf durur, çünkü onuncu ayette aynı yapıyla دَسَّاهَا geliyor; gömme fiilinin fâilini Allah yapmak mümkün değildir. İki ayet aynı kalıpta olduğuna göre fâilleri de aynı olmalıdır. Metnin kendi simetrisi birinci görüşü destekliyor.