Zilzâl 3. ayet

Ve kâlel-insânü mâ lehâ "Ve insan 'Ne oluyor buna?' dediğinde."

Sûrenin bu ayetten önceki iki ayeti yer hakkındaydı. Burada insan sahneye giriyor ve iki kelime söylüyor.

Mâ lehâ — lafzen "onun nesi var?", "ne oluyor ona?". Arapçanın en kısa şaşkınlık kalıplarından biri. Ne bir soru edatı ötesinde bir yapı var, ne bir fiil, ne bir açıklama.

Şimdi bu ayeti bir sonrakiyle yan yana koyun:

• İnsan: iki kelime — mâ lehâ.
• Yer: tuhaddisü ahbârahâ — haberlerini anlatır. Uzun bir anlatım, hem de "anlatmak" fiiliyle.

Konuşan taraf değişiyor. Bir ömür boyu konuşan, açıklayan, gerekçelendiren, savunan insan iki kelimeye düşüyor; hiç konuşmamış olan zemin ise haber anlatmaya başlıyor. Sûre bunu söylemiyor, kuruyor.

Bunu bir nakil olarak değil, iki ayetin yan yana konmasından çıkan bir okuma olarak kaydediyorum. Ama dilin verisi ortadadır: insanın bütün sözü bu sûrede iki kelimedir.

Bir ayrıntı daha var ve gözden kaçıyor: insan yer hakkında soruyor. "Bana ne oluyor?" değil, "ona ne oluyor?"

Yani insanın ilk tepkisi hâlâ dışarıya bakmaktır: bir tuhaflık var, açıklanması gereken şey dışarıdadır. Sûrenin cevabı bu yönü tersine çevirir: "o gün yer haberlerini anlatır" — ve anlatacağı haberler senin haberlerindir. Soru dışarıya soruluyor, cevap içeriye dönüyor.

Kelime el- takısıyla gelmiş. Arapçada bu takı burada iki şekilde okunabilir:

Cins için — insan türü, herhangi bir insan. Bu okuyuşta şaşkınlık evrenseldir: o manzara karşısında kimse şaşırmadan duramaz.

Ahd için — belirli bir grup, yani inkâr eden. Bu okuyuşta şaşkınlık cehaletten doğar: diriltmeyi beklemeyen kişi şaşırır; bekleyen şaşırmaz.

İkinci okuyuşu savunanların dayanağı, Kur'an'ın başka yerlerde kıyamet karşısında mü'minlerin tepkisini farklı anlatmasıdır. Birinci okuyuşun dayanağı ise kelimenin mutlak gelmesi ve sûrenin genelinde tür adının kullanılmasıdır.

Bu tefsirde daha önce kaydedildiği gibi, Kur'an'ın "el-insân" dediği yerler çoğunlukla teşhis cümleleridir ve türe hitap eder: "İnsan gerçekten hüsrandadır" (Asr 103/2), "İnsan hırslı yaratılmıştır" (Meâric 70/19), "İnsan azgınlık eder" (Alak 96/6). Bir sonraki sûrede de aynı kelimeyle karşılaşacağız: "İnsan Rabbine karşı çok nankördür" (Âdiyât 100/6). Bu dağılım birinci okuyuşu destekliyor; ama tercih bağlayıcı değildir.

Kâle — "dedi". Henüz olmamış bir şey geçmiş zamanla anlatılıyor.

Bu, Kur'an'ın âhiret sahnelerinde sürekli kullandığı bir tercihtir ve dilcilerin çoğu bunu kesinlik ile açıklar: gerçekleşmesi kesin olan şey, olmuş gibi anlatılır. Gelecek zaman kipi bir ihtimal payı taşır; geçmiş zaman taşımaz.

Aynı sûrenin dördüncü ayetinde fiil geniş/gelecek zamana dönecektir (tuhaddisü). Yani metin, iki ayet arasında kip değiştiriyor. Bunu bir tutarsızlık değil, sahnenin iki katmanı olarak okumak gerekir: olan biten geçmişle, süreklilik arz eden geniş zamanla veriliyor.