Kâria 4. ayet

Yevme yekûnün-nâsü ke'l-ferâşi'l-mebsûs "O gün insanlar, savrulmuş kelebekler gibi olur."

Sorunun cevabı başlıyor. Ve cevap bir tanım değil, bir tarih ve bir görüntüdür.

Bu, dikkat edilmesi gereken bir tercihtir: sûre "Kâria şudur" demiyor. "Kâria, insanların şuna benzediği gündür" diyor. Yani olayı kendisiyle değil, etkisiyle tarif ediyor. Bir darbeyi tarif etmenin yolu, darbenin ne yaptığını göstermektir.

Yevme mansûb bir zaman zarfıdır. Neye bağlı olduğu konusunda nahivciler ayrılır: mahzuf bir fiile ("Kâria şu gün gerçekleşir"), ya da öncesindeki kâria kelimesinin taşıdığı fiil anlamına, ya da sonraki ayetlerdeki hüküm cümlesine.

Anlamda pratik bir fark doğurmuyor; kaydetmekle yetiniyorum.

Ayet "kâfirler" ya da "zalimler" demiyor. ٱلنَّاس — insanlar, hepsi.

Bu ayrıntı önemlidir, çünkü sûre altıncı ayete kadar hiçbir ayrım yapmıyor. Benzetme herkesi kapsıyor. Ayrım daha sonra, terazi kurulduğunda gelecek.

Yani sûrenin kurduğu sıra şudur: önce herkes aynı hale gelir, sonra ayrılır. Kelebek benzetmesinin altında yatan şey bir aşağılama değil, bir eşitlemedir: o sahnede kimsenin ağırlığı yok.

Kök: ف-ر-ش. Kökün asıl anlamı yaymak, sermektir. Ve bu kök bu tefsirde daha önce işlendi — ama bambaşka bir anlamda.

Bakara 2/22'de aynı kök şöyle geçiyordu:

"O ki yeri sizin için bir döşek (فِرَاش) yaptı."

Orada kaydedilen şuydu: firâş, serilen şeydir; ferş (yaygı, halı) aynı köktendir; ve kelimenin söylediği şey yerin biçimi değil işlevidir — üzerinde durulabilir, yaşanabilir hale getirilmiş olması.

Şimdi burada aynı kök, böcek anlamında geliyor.

İki anlam nasıl birleşiyor? Ortak çekirdek yayılmadır:

• فِرَاش (firâş) — serilen şey. Yayılmış, düz, üzerinde durulan.
• فَرَاش (ferâş) — uçuşurken yayılan, dağılan böcek topluluğu. Cins ismidir; tekili ferâşe.

Aynı kök, iki farklı harekeyle iki farklı kelime veriyor. Birinde yayılma kasıtlı ve düzenlidir: bir yaygı serilir. Diğerinde yayılma kontrolsüz ve dağınıktır: böcekler her yöne saçılır.

Ve iki kelimeyi Kur'an içinde yan yana koyduğunuzda çıkan tablo şudur:

Bakara'da yeryüzü insan için serilmiş bir döşekti. Kâria'da insanların kendisi savrulan bir sürüye dönüşüyor. Üzerinde durulan yayılma, üzerinde durulamayan yayılmaya dönüşüyor.

Bunu iki ayetin ve tek bir kökün karşılaştırılmasından çıkardığım bir okuma olarak kaydediyorum. Kökün ortaklığı ise tartışmasız bir dil verisidir.

Türkçe çeviri sorunu. Ferâş kelimesini Türkçe mealler "kelebek", "pervane" ya da "kelebekler gibi" diye karşılar. Arapçadaki kelime her ikisini de kapsayan bir cins ismidir: ışığın etrafında uçuşan, ateşe atılan, sürü halinde savrulan küçük kanatlılar. Türkçedeki "kelebek" kelimesi gündüz uçan renkli bir canlıyı çağrıştırdığı için, "pervane" karşılığı ayetin çağrışımına daha yakın kalabilir. Bu bir çeviri tercihi meselesidir; kelimenin Arapçadaki kapsamı ikisini de içerir.

Müfessirlerin bu benzetmede öne çıkardığı yönler:

Son madde üzerinde durmak gerekiyor. Sûre ateşi bu ayette hiç anmıyor — ateş on birinci ayette gelecek. Ama seçilen kelime, ateşe atılan böceğin adıdır. Yani sûrenin son ayeti, dördüncü ayette kullanılan kelimenin içinde zaten gizlidir.

Bunu bir okuma olarak kaydediyorum. Kelimenin ateşle ilişkisi Arap dilinde bilinen bir çağrışımdır; ama sûrenin bunu kastettiğini iddia etmiyorum.

Kök: ب-ث-ث. Yaymak, saçmak, dağıtmak. İsm-i mef'ûl: mebsûs — saçılmış, dağıtılmış.

Kökün Kur'an'daki geçişleri:

• "…ve o ikisinden birçok erkek ve kadın yayıp üretti." (Nisâ 4/1). İnsan soyunun yeryüzüne dağılması.
• "Ben acımı ve kederimi yalnız Allah'a arz ederim." (Yûsuf 12/86). Buradaki بَثّ (bess), içte tutulamayıp dışarı dökülen keder demektir. Kökün ilginç bir dalı: içeride biriken bir şeyin dışarıya yayılması.
• "…ve yayılmış yastıklar." (Ğâşiye 88/16). Cennet tasvirinde, şuraya buraya serilmiş minderler. Aynı ism-i mef'ûl kalıbı, tamamen olumlu bir sahnede.

Son örnek dikkat çekicidir: aynı kelime bir sûrede cennetin minderlerini, bir sûrede kıyametteki insanları niteliyor. Kelime kendinde olumsuz değildir; dağılmışlığı bildirir. Dağılmışlığın iyi mi kötü mü olduğu, dağılanın ne olduğuna bağlıdır.

Aynı sahne Kur'an'da başka bir böcekle de anlatılır:

"Gözleri düşkün bir halde, sanki yayılmış çekirgeler gibi kabirlerden çıkarlar." (Kamer 54/7)

İki benzetme arasındaki fark kayda değer:

• Çekirge sürüsü ortak bir yöne gider. Yönü vardır, düzeni vardır; korkutucu olan kalabalığı ve yıkıcılığıdır.
• Kelebek sürüsünün yönü yoktur. Her biri başka yere gider.

Kâria ikincisini seçmiş. Sûrenin vurgusu kalabalıkta değil, yön kaybında.

Ve bu, bir önceki sûrenin komşusu olan Zilzâl ile bağlanıyor: orada insanlar "eştâten" — bölük bölük, dağınık — çıkıyordu. İki sûre de aynı dağılmayı iki farklı kelimeyle anlatıyor.