يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُۥٓ أَخْلَدَهُۥ
Sûrenin teşhis ayeti. Önceki iki ayet davranışı tarif etti; bu ayet davranışın altındaki inancı söylüyor.
- حَسَبَ يَحْسُبُ — saydı, hesapladı. Buradan hesâb, hisâb, muhâsebe.
- حَسِبَ يَحْسَبُ — sandı, zannetti. Buradan ayetteki yahsebü.
Yani "saymak" ile "sanmak" aynı köktendir. Bu bir tesadüf sayılmaz; dilciler kökün altında "bir şeyi belirli bir hesaba göre değerlendirmek" fikri bulunduğunu, oradan hem sayısal hesabın hem kanaatin türediğini kaydeder.
Ayetin dizilişi bu akrabalığı kullanıyor gibi görünüyor: bir önceki ayette saydı (addede), bu ayette sandı (yahsebü). Sayan kişi yanlış hesap yapıyor. Bunu kendi okumam olarak yazıyorum — klasik kaynaklarda kurulmuş bir bağ olarak sunmuyorum — ama iki kelimenin aynı kökten olması metinde duran bir gerçektir.
Fiilin muzari (geniş/şimdiki zaman) gelmesi. Önceki ayetteki iki fiil mâzîydi: cemea, addede. Bu fiil muzaridir: yahsebü.
Arapçada bu geçiş anlamlıdır. Mâzî tamamlanmış olanı, muzari süregelen ve yenilenen olanı bildirir. Yani: toplaması ve sayması geçmişte oldu; sanması hâlâ sürüyor. Zan, geçmişte kalmış bir hata değil; şu anda işleyen bir varsayım.
Kök: خ-ل-د. Huld — kalıcılık, bir hâlde sürekli kalma, değişmeden devam etme. Hâlid — kalıcı olan. Aynı kökten cennetü'l-huld (kalıcılık cenneti) ve muhalledûn.
"Dileseydik onu o âyetlerle yükseltirdik; fakat o yere saplandı ve hevâsına uydu." (A'râf 7/176)
Oradaki fiil أخلد إلى الأرضtir: "yere doğru kalıcılaştı" — yani yere çakıldı, yerden ayrılamaz hale geldi. Aynı kök, burada yükselememeyi anlatıyor. Kalıcılık arayışının kişiyi yere sabitlemesi, iki ayet arasında kurulan sessiz bir bağdır.
Fiilin mâzî gelmesi. Beklenen kip gelecek zaman olurdu: "malının kendisini ebedîleştireceğini sanır." Ayet mâzî kullanıyor: "ebedîleştirdi."
Bu, Arapçada tanınmış bir kullanımdır: gelecekte olması beklenen bir şeyin, gerçekleşmesi kesinmiş gibi geçmiş kipiyle anlatılması. İşlevi kesinlik bildirmektir.
Ama burada kesinlik konuşanın değil, zanneden kişinin zihnindeki kesinliktir. Yani ayet şunu söylüyor: bu kişi olacak bir şeyi ummuyor; olmuş bitmiş bir şey sanıyor. Kalıcılık onun için bir umut değil, elde edilmiş bir sonuç. Bu kipin seçilmesi, zannın ne kadar derin olduğunu gösteriyor.
Ayet, mal biriktiren kişinin ne sandığını söylerken beklenmedik bir şey yapıyor. Şunları söyleyebilirdi ve hepsi makul olurdu:
- Malının kendisini güçlü kıldığını sanır.
- Malının kendisini güvenceye aldığını sanır.
- Malının kendisini üstün kıldığını sanır.
Yani teşhis, ekonomik ya da toplumsal katmanda kalmıyor; en alttaki katmana iniyor. Biriktirme davranışının altında güvenlik arayışı var, güvenlik arayışının altında kontrol arayışı var, ve en altta ölüm karşısındaki çaresizlik var. Sûre doğrudan en alta iniyor.
Bu teşhisin ince tarafı, kimsenin bunu açıkça düşünmüyor olmasıdır. Mal biriktiren hiç kimse "ben bununla ölümsüz olacağım" demez; sorulsa reddeder. Ama ayetteki fiil yahsebü'dür — "sanır" — ve bu, ilan edilmiş bir inancı değil, işleyen bir varsayımı anlatır. Davranışın kendisi bir inanç taşır; kişi o inancı sözle savunmasa bile.
Ayet, bir insanın ne söylediğine değil, davranışının neyi varsaydığına bakıyor. Bu, sûreyi bugüne taşıyan asıl özelliktir.
Ölüm bilinci ile biriktirme arasındaki bağ, modern insan bilimlerinde bağımsız olarak kurulmuş bir bağdır. Bunu zorlama olmadan aktarabiliriz, ancak baştan belirtmek gerekir: bu literatür ayeti doğrulamaz, ayet de bu literatürü haber vermez. İkisi aynı olguya iki ayrı dilden bakıyor.
Maddî kayıt. Arkeolojinin en yaygın buluntu türlerinden biri mezar eşyalarıdır. Birbirinden bağımsız kültürler — Mısır'da, Bozkır'da, Kuzey Avrupa'da, Çin'de, Amerika'da — ölülerini servetleriyle birlikte gömmüşlerdir: takı, silah, kap, hayvan, bazen tekne, bazen bina. Bunun bir kısmı âhiret inancıyla açıklanır, bir kısmı statünün ölümden sonra da gösterilmesiyle. Ama pratiğin kendisi tartışmasızdır: insanlar malı ölümün ötesine taşımayı denemişlerdir. Sûrenin tarif ettiği zannın, mecazî olmayan, elle tutulur bir tarihi vardır.
Aynı çizginin başka biçimleri: anıt yaptırmak, isim verilen bina bırakmak, soy adını sürdürmek, vakıf kurmak. Hepsinin ortak yapısı, kendinden sonra kalacak bir nesneye kendini bağlamaktır.
Kuramsal çerçeve. Antropolog ve düşünür Ernest Becker, 1973'te yayımlanan Ölümün İnkârı adlı kitabında şu tezi ileri sürdü: insan kültürünün büyük bir kısmı, ölüm bilinciyle baş etmek için kurulmuş bir savunma düzeneğidir; insanlar kendilerinden sonra kalacak "ölümsüzlük projeleri" üreterek yok oluşu simgesel olarak aşmaya çalışırlar.
Bu tezden hareketle 1980'lerden itibaren psikolojide dehşet yönetimi kuramı (terror management theory) adıyla bir araştırma programı geliştirildi. Programın deneysel çekirdeği şudur: insanlara ölümlerini hatırlatan bir uyaran verildiğinde, kendi kültürel dünya görüşlerine, statü göstergelerine ve maddî sahipliklerine bağlılıklarının arttığı ölçülmüştür. Bazı çalışmalar ölüm hatırlatmasının doğrudan tüketim ve biriktirme eğilimini artırdığını bildirmiştir.
Bu literatür hakkında dürüst olmak gerekir. Söz konusu araştırma programının bazı bulguları son yıllarda tekrarlanabilirlik tartışmalarına konu olmuştur ve kuram sorgusuz kabul edilmiş bir bilgi değildir. Bu yüzden burada bir kanıt olarak değil, aynı bağı bağımsız olarak kuran bir düşünce ve araştırma çizgisi olarak aktarıyorum.
Örtüşmenin yeri. Ayet ile bu literatürün buluştuğu tek nokta şudur: mal biriktirme davranışının, kişinin kendisine söylemediği bir ölüm kaygısını taşıyabilmesi. Ayet bunu bir cümlede söylüyor ve bir de fiil kipiyle vurguluyor. Modern literatür aynı şeyi deney tasarımlarıyla ölçmeye çalışıyor. İkisi arasındaki farkı da kaydetmek gerekir: literatür bunu bir mekanizma olarak tarif eder ve değer yargısı taşımaz; ayet ise bunu bir yanlış olarak niteler — kellâ, hayır.