Yûsuf 90-92. ayetler

"'Yoksa sen gerçekten Yûsuf musun?' dediler. 'Ben Yûsuf'um; bu da kardeşim. Allah bize lütufta bulundu. Kim korunur ve sabrederse, şüphesiz Allah iyilik edenlerin karşılığını zayi etmez' dedi. 'Allah'a andolsun ki Allah seni bize üstün kıldı; biz gerçekten hata etmiştik' dediler. Dedi ki: 'Bugün size kınama yok. Allah sizi bağışlasın; O, merhametlilerin en merhametlisidir.'"

Soru uzun ve tereddütlüdür: e-inneke le-ente Yûsuf — üç ayrı te'kid (inne, lâm, ayırma zamiri ente). Cevap ise iki kelimedir: ene Yûsuf.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: soru pekiştirmelerle dolu, cevap çıplak. Ve cevaba tek bir ekleme yapılıyor: ve hâzâ ehî.

Bunu kendi okumam olarak veriyorum ve dayanağı eklenen cümledir: kimlik açıklanırken, yanındaki kişi de anılıyor — yani sekizinci ayetteki şikâyetin konusu olan ikili, burada birlikte anılıyor (le-Yûsufü ve ehûhü). Aynı ikili, kırk yıl sonra aynı biçimde bir arada. Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir örtüşmedir.

Ve cümle, sûrenin bütününün özeti gibidir. İki fiil, iki ayrı işi bildiriyor:

İki kökün ortak yanı kaydedilmeye değer, kendi okumam olarak veriyorum: ikisi de tutma bildiriyor. و-ق-ي: bir şeyin önüne siper koymak (Bakara'de işlendi); ص-ب-ر: nefsi bir yerde tutmak (Meâric 70/5'te işlendi). Yani ikisi de etken fiillerdir; katlanmayı değil, tutmayı anlatır.

Ve sûredeki karşılıkları gösterilebilir:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı, iki fiilin sûrede karşılığı bulunan iki tutuma denk gelmesidir.

Ve cümle 56. ayette anlatıcının ağzından geçmişti; burada Yûsuf'un ağzından geliyor ve orada tablolamıştım.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki ayetin karşılaştırılmasıdır: aynı cümle önce hüküm olarak, sonra tecrübe olarak söyleniyor. Yani metin, bir ilkeyi bir kez bildiriyor, bir kez de yaşayanın ağzından tekrarlatıyor.

Ve buradaki in de in muhaffefedir (3. ayette işlendi): "biz gerçekten hata edenlerdendik."

خ-ط-أ kökü: hedefi ıskalamak, yanılmak. Dilciler hâtı' ile muhtı' arasında bir ayrım kaydeder: hâtı' — kasten yanlış yapan; muhtı' — isteyerek değil, yanılarak yapan. Buradaki kalıp hâtıîndir.

Bu ayrım kayda değer ve kendi okumam olarak veriyorum: ikrar, hafifletici bir kelime seçmiyor. Ve aynı kelime 29. ayette ev sahibinin ağzında da geçmişti: inneki künti mine'l-hâtıîn; 97. ayette de tekrarlanacak: innâ künnâ hâtıîn.

ءَاثَرَكَ — kök أ-ث-ر: iz; ve tercih etmek, öne almak. Îsâr — kendine tercih etme. Kelimenin "iz" anlamıyla bağı dilcilerce şöyle kurulur: tercih edilen, izlenendir.

Ve bu, sûrenin en yoğun cümlelerinden biridir ve ayrıntılı işlenmeyi hak ediyor.

ث-ر-ب kökü: dilciler kelimeyi şöyle açıklar: bir kusuru sayıp dökmek, başa kakmak, ayıplamak. Kelime Kur'an'da yalnız burada geçer.

Ve kalıbın kuruluşu kaydedilmelidir: lâ tesrîbe — lâ-i nâfiye li'l-cins. Arapçada bu kalıp, cinsin tamamını nefyeder: "hiçbir türden kınama yok." Bir kısmî olumsuzlama değil.

Cümlede üç ayrı iş yapılıyor. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı cümlenin öğeleridir:

İkinci öğe üzerinde dilciler durur ve iki türlü açıklanır:

İki izah da nakledilir; tercih dayatmıyorum.

Ve üçüncü öğe kaydedilmeye değer, kendi okumam olarak veriyorum: cümle "sizi bağışladım" demiyor. İki iş ayrılıyor: kendisine ait olan kınamayı kaldırmak, kendisine ait olmayan bağışlamayı ise Allah'a bırakmak.

Bu ayrım, cümlenin en ince yeridir: kişi, ancak kendi hakkında tasarruf ediyor.

Ve sahnenin bütününde bir sıra var, kaydedilmelidir:

Yani af, ikrardan sonra geliyor. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; ayet bu sırayı bir şart olarak koymuyor, ama sahnenin akışı budur.

Ve Şûrâ 42/40'ta (fe-men afâ ve asleha) af meselesi ayrıntılı işlenmişti; oraya dayanıyorum.