Bakara 172-173. ayetler — Yenmesi yasaklananlar

"Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin ve Allah'a şükredin — eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız. O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim çaresiz kalırsa — haksızlığa sapmadan ve sınırı aşmadan — ona günah yoktur. Şüphesiz Allah bağışlayandır, merhamet edendir."

168. ayette aynı emir bütün insanlara verilmişti: "yeryüzündekilerden helâl ve temiz olanı yiyin." Burada emir iman edenlere tekrarlanıyor ve bir sıfat düşüyor:

Kendi okumam olarak kaydediyorum: "helâl" kaydının düşmesi bir gevşeme değil, bir varsayımdır. İman edenler için helâl-haram ayrımı zaten konuşulmuş bir konudur; hatırlatılması gereken, serbest olan alanın içinde de bir seçim bulunduğudur. Yani ikinci emir bir adım öteye geçiyor: yasak olmayanın hepsi eşit değildir.

مَا رَزَقْنَٰكُمْ — ve rızkın kaynağı hemen kaydediliyor. Bu ifade sûrenin üçüncü ayetinde de aynı biçimde geçmişti: "kendilerine rızık olarak verdiğimizden infak ederler." İki yerde de mülkiyet, yiyene ya da verene değil, rızkı verene bağlanıyor.

وَٱشْكُرُوا۟ لِلَّهِ — emrin ikinci yarısı. 152. ayette şükür ile küfürün karşı karşıya konduğunu ve küfrün kök anlamının "örtmek" olduğunu kaydetmiştik. Burada aynı ölçü yemeye uygulanıyor: yemek, verilenin görülmesi için bir fırsat olarak konuyor.

إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ — "eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız."

Bir dizim nüktesi: cümlede nesne (iyyâhu) fiilin önüne alınmış. Arapçada nesnenin öne alınması tahsis bildirir — Fâtiha'daki iyyâke na'büdü kalıbının aynısı. Yani cümle "O'na kulluk ediyorsanız" değil, "yalnız O'na kulluk ediyorsanız" demektir.

Ve şart cümlesinin buraya konması, bir sonraki ayeti hazırlıyor: yasaklananların dördüncüsü de tam olarak bu tahsisin bozulmasıyla ilgilidir.

إِنَّمَا edatı Arapçada kasr (sınırlama) bildirir: "ancak, yalnızca." Yani cümle bir liste vermekle kalmıyor; listenin kapalı olduğunu söylüyor.

Bunun bağlam içindeki işlevi açıktır. Sûrenin bir sonraki bölümü (2/170-171) atalardan devralınan uygulamaları eleştirmişti; cahiliye Arabistanında hangi hayvanın yenip yenmeyeceğine dair pek çok yerleşik yasak vardı. Bu cümle, o yasakların hepsinin karşısına dört maddelik kapalı bir liste koyuyor.

Aynı dört madde Kur'an'da birkaç yerde daha sayılır (En'âm 6/145; Nahl 16/115), ve Mâide 5/3'te liste ayrıntılandırılarak tekrarlanır. Bu tefsirde bunların fıkhî kapsamına, istisnalarına ve mezhep görüşlerine girmiyorum; konu fıkıh alanına aittir ve burada ayetin dili üzerinde duruluyor.

Dördüncü madde ötekilerden türce farklıdır ve bu fark kaydedilmelidir.

İlk üçü maddeye bakar: leş, kan, domuz eti — yasağın konusu nesnenin kendisidir. Dördüncüsünde ise nesne hakkında hiçbir şey söylenmiyor. Hayvan sağlıklı olabilir, usulünce kesilmiş olabilir, eti temiz olabilir. Yasağın sebebi kesilirken söylenen sözdür.

أُهِلَّ — kök ه-ل-ل: sesi yükseltmek, bağırmak. Ve kökün en bilinen türevi aynı sûrede birkaç ayet sonra geçecek: هِلَال (hilâl) — yeni ay. İlişki, dilcilerin kaydettiği üzere şudur: yeni ay görüldüğünde insanlar bağırarak haber verirdi; ay, kendisi için bağırılan şey olduğu için bu adı almıştır.

Sûre bu kökü iki ayrı yerde kullanıyor:

• 2/173 — ühille bihî — kesim sırasında yükseltilen ses
• 2/189 — el-ehille — hilâller

Yani yasağın ölçüsü, ilan edilen addır. Kesim bir eylemdir; ama eylemin başında bir isim anılır ve o isim, eylemin kime yapıldığını belirler. Bu, 172. ayetin sonundaki "yalnız O'na kulluk ediyorsanız" kaydının doğrudan devamıdır.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: dört maddelik listenin üçü hijyen ve nesne üzerine kurulmuşken sonuncusunun niyet ve beyan üzerine kurulması, listeyi tek bir ölçüye indirgemeyi engelliyor. Yiyecek düzenlemesi, tümüyle sağlıkla açıklanamaz; içinde bir aidiyet meselesi de var.

ٱضْطُرَّ — kök ض-ر-ر: zarar. Kalıp VIII. bâbdır (iftiâl) ve fiil meçhuldür: uzturra — "mecbur bırakıldı."

Meçhul oluşu önemlidir. Kişi kendini zorunlu duruma sokmuyor; zorunluluk ona geliyor. Bu, ruhsatın kimin için olduğunu daha en baştan sınırlıyor.

Ve ardından iki kayıt geliyor: غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ. Bu iki kelimenin ne anlama geldiği klasik bir ihtilaftır ve gizlenmemelidir:

Tercih dayatmıyorum. Üç okuyuşun ortak paydası şudur: ruhsat, zorunluluğun kapsamıyla sınırlıdır — ne isteğe açılır ne süreye yayılır.

ب-غ-ي kökünün "istemek, aramak" ve "haddi aşmak" anlamlarını birlikte taşıdığı bu tefsirde daha önce geçmişti; iki anlamın burada da birlikte çalıştığı görülüyor.

فَلَآ إِثْمَ عَلَيْهِ — "ona günah yoktur." Cümlenin biçimi kaydedilmeye değer: hüküm kaldırılmıyor, sorumluluk kaldırılıyor. Yasak yerinde duruyor; kişinin üstünden yük alınıyor.

Bu, sûrenin hüküm bölümlerinde tekrarlanan bir yapıdır: 158. ayette "sakınca yoktur", 184-185. ayetlerde hasta ve yolcu için ruhsat, 239. ayette korku hâlinde namazın biçiminin değişmesi, 280. ayette darlıkta erteleme. Her hükmün yanında bir kapı bırakılıyor.

Ve kapanış sıfatları da buna göre seçilmiş: ğafûr (çok bağışlayan) ve rahîm (merhamet eden). Bir yasağın ardından gelen cümlenin ceza değil af sıfatlarıyla bitmesi, ruhsatın ne olduğunu söylüyor: bir açık kapı değil, bir merhamet uygulaması.