Enbiyâ 55-58. ayetler

Kālû e-ci'tenâ bi'l-hakkı em ente mine'l-lâibîn · Kāle bel rabbüküm rabbü's-semâvâti ve'l-ardı'llezî fatarahünne ve enâ alâ zâliküm mine'ş-şâhidîn · Ve ta'llâhi le-ekîdenne asnâmeküm ba'de en tuvellû müdbirîn · Fe-cealehüm cüzâzen illâ kebîran lehüm leallehüm ileyhi yerciûn

"Dediler ki: 'Sen bize gerçeği mi getirdin, yoksa oyun oynayanlardan mısın?' · Dedi ki: 'Hayır! Sizin Rabbiniz, göklerin ve yerin Rabbidir — onları yaratıp yarandır. Ben de buna şahitlik edenlerdenim.' · 'Allah'a yemin olsun ki, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza bir tuzak kuracağım.' · Derken onları paramparça etti; yalnız onların büyüğünü bıraktı — belki ona dönerler diye."

Ve bu, sûrenin en dikkat çekici iç bağlantılarından biridir. Tamamen metin verisidir.

On altıncı ayette metin şöyle demişti: ve mâ halakne's-semâe ve'l-arda ve mâ beynehümâ lâibîn — "göğü ve yeri oyun olsun diye yaratmadık."

Elli beşinci ayette aynı kelime, bir peygambere sorulan soruda geçiyor: em ente mine'l-lâibîn?

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki ayetin ortak kelimesidir: sûre, "yaratma oyun değildir" hükmünü koyduktan sonra, o hükmü taşıyan kişiye "sen oyun mu oynuyorsun?" diye sorulduğunu aktarıyor. İtham, sûrenin daha önce reddettiği kelimeyle kuruluyor.

Ve İbrâhim'in cevabı bel ile başlıyor — yani soruyu reddedip yerine bir başkasını koyuyor.

فَطَرَهُنَّ — fatr kökü ف-ط-ر. Kamer 54/1'de kurulan ayrımda kaydedilmişti: fatr, yoktan yarıp kurmaktır. Oraya dayanıyorum.

Ve otuzuncu ayetle bağı kaydediyorum: orada fetk vardı — kurulmuş olanı ayırmak. Burada fatr var — yoktan yarıp kurmak. Aynı sûre, iki yarma kökünü iki ayrı işte kullanıyor.

Fatarahünne — zamir müennes çoğul (hünne), gökleri karşılıyor.

Yemin harfi tâdır: ve-ta'llâh. Ve dilciler bu harfin özelliğini kaydeder:

Yani harf, yeminin sıradan olmadığını işaretliyor. Ve Kur'an'da bu harf birkaç yerde geçer.

Kök Tûr, Kalem ve Sâffât'de işlendi. Ve Sâffât'ta tam da bu kıssanın karşılığı geçiyordu: fe-erâdû bihî keyden fe-cealnâhümü'l-esfelîn (37/98).

İki sûrenin karşılaştırması, metinden doğrulanabilir ve çarpıcıdır:

Enbiyâ'da kök iki kez geçiyor ve iki tarafça da kullanılıyor: önce İbrâhim (57), sonra kavim (70). Sâffât'ta yalnız kavim tarafından kullanılıyor.

Bunu bir lafız gözlemi olarak kaydediyorum. Ve şunu ekliyorum: kelime, bu sûrede bir tarafın tekelinde değil. Aynı fiil iki yönde işliyor ve sonucu ayıran şey fiilin adı değil, akıbeti oluyor.

بَعْدَ أَن تُوَلُّوا۟ مُدْبِرِينَ — ve bu ifade Sâffât 37/90'da birebir geçiyor: fe-tevellev anhu müdbirîn.

Aynı iki kelime, iki sûrede, iki ayrı zaman kipinde. Sâffât olayı anlatıyor; Enbiyâ, İbrâhim'in onu önceden bildiğini gösteriyor. Bu doğrulanabilir bir lafız ortaklığıdır ve kendi okumam olarak şunu ekliyorum: Enbiyâ'da niyet, olaydan önce ilan ediliyor.

Cüzâz — kök ج-ذ-ذ. Bu kök bu tefsirde ilk kez çözümleniyor.

Dilcilerin verdiği anlam: cezze, bir şeyi keserek kırmak, ufalamak. Cüzâz — kırılmış parçalar, kırıntı. Ve aynı kök Kur'an'da bir kez daha geçer: atâen ğayra meczûz (Hûd 11/108) — "kesintisiz bir bağış".

Yani kökün iki yüzü var: kesmek ve kesilmeyen.

Ve dizim nüktesi: cüzâzen tekildir, nesneler çoğuldur. Nahivciler bunu masdar-sıfat sayar: "parça parça hâlde". Yani ayet kaç parça olduğunu söylemiyor — sonucu adlandırıyor.

إِلَّا كَبِيرًا لَّهُمْ — "onların büyüğü hariç".

Ve lehüm zamiri kaydedilmelidir — bunu kendi okumam olarak veriyorum: ayet "büyük olan" demiyor, onlar için büyük olan diyor. Yani büyüklük, nesnenin kendisine değil, kavmin ölçüsüne nispet ediliyor. Metin, kavmin değerlendirmesini aktarıyor; onaylamıyor.

لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ — ve gerekçe veriliyor. Zamirin (ileyhi) kime döndüğü üzerinde ihtilaf vardır:

İhtilafı aktarıyorum, tercih dayatmıyorum.

Ve altmış dördüncü ayette bu cümlenin karşılığı gelecek — sûrenin en güçlü iç bağıdır ve orada işleyeceğim.