Nûr 26. ayet

El-habîsâtü li'l-habîsîne ve'l-habîsûne li'l-habîsât, ve't-tayyibâtü li't-tayyibîne ve't-tayyibûne li't-tayyibât, ülâike müberraûne mimmâ yekūlûn, lehüm mağfiratün ve rizkun kerîm

"Kötüler kötülere, kötüler kötülere; iyiler iyilere, iyiler iyileredir. İşte onlar, söylenenlerden uzaktır. Onlar için bağışlanma ve değerli bir rızık vardır."

Bu ayet, Kur'an'da anlaşılma biçimi üzerinde en çok ihtilaf edilen ayetlerden biridir ve ihtilafın sebebi, cümlenin öznelerinin ne olduğunun söylenmemesidir.

El-habîsât ve et-tayyibât — dişil çoğul sıfatlar. Ama neyin sıfatı olduğu belirtilmemiş. Arapçada bu kalıp hem kişileri hem sözleri hem fiilleri karşılayabilir.

Klasik tefsirlerde başlıca üç okuma nakledilir:

Bu bölümde bir tercih dayatılmıyor ve hiçbiri bağlayıcı değildir.

Ancak bir usul kaydı düşülmesi gerekiyor ve bu, STYLE'ın doğrudan bir gereğidir: bu ayetten kişiler hakkında bir hüküm çıkarılamaz.

Sebebi ayetin kendisindedir ve dizimle gösterilebilir:

• Ayetin ikinci yarısı, birinci yarıdan çıkarılacak sonucu kendisi söylüyor: ülâike müberraûne mimmâ yekūlûn — "onlar söylenenlerden uzaktır." Yani cümlenin varış noktası, birilerini tasnif etmek değil; söylenen bir şeyin geçersizliğini bildirmek.
• Ve ayet, bütün bir bölümün (11-26) sonunda geliyor. O bölümün baştan sona konusu, insanlar hakkında delilsiz hüküm kurmanın ne olduğudur.

Yani ayeti insanları iki gruba ayırmak için kullanmak, ayetin içinde bulunduğu bölümün yasakladığı şeydir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı ayetin ikinci yarısıdır.

Ve pratik bir sonuç daha vardır: bir kimsenin hangi gruba girdiğini tespit etmek için, sûrenin kendi koyduğu ispat şartı (dört şahit, 24/4 ve 24/13) gereklidir. Yani ayet, sûrenin kendi usulünden bağımsız okunamaz.

Bu kök dizinde ilk kez burada çözümleniyor.

Dilcilerin kaydettiği anlam: bir şeyin özünün bozuk, kirli, işe yaramaz olması. Habs — kötülük, pislik. Habes — madenin eritildiğinde üste çıkan cürufu, atılan kısmı.

Ve bu son kullanım kökün somut resmini veriyor: altın ya da gümüş eritildiğinde yüzeye çıkan ve atılan posa habes diye adlandırılır.

Yani kelimenin merkezinde bir ayrışma fikri vardır: ateşte eritildiğinde ayrılan ve atılan kısım.

Bunu bir kök gözlemi olarak kaydediyorum ve şunu ekliyorum: kelimenin bu resmi, ayetin cümle yapısıyla uyumludur. Ayet bir ayrışma tarif ediyor — ama ayrışmanın nasıl gerçekleştiğini söylemiyor.

Bu kök Bakara 2/168'de çözümlendi; oraya dayanıyorum. Oradaki kayıt: hoş, temiz, iyi olan; kelime hem duyulara hoş geleni hem özü itibarıyla temiz olanı karşılar.

İki kökün karşıtlığı:

İki kökün de aynı alanlarda kullanılması, ayetteki belirsizliğin bir sebebidir. Kelimeler, neyin sıfatı olduğunu kendi başlarına belirlemiyor.

Kök: ب-ر-أ. Somut anlamı bir şeyden ayrılmak, sıyrılmak, kurtulmak. Berâet — bir yükümlülükten sıyrılma. Bâri' — yaratan (yokluktan ayırıp çıkaran); bu isim Haşr 59/24'te ele alınmıştı. Beri'e mine'l-marad — hastalıktan kurtuldu.

Kalıp kayda değer: müberraûn — tef'îl bâbının ism-i mef'ûlü, edilgen.

Yani "kendilerini temize çıkardılar" denmiyor. "Uzak tutulmuşlardır" deniyor. Fâil söylenmiyor ama cümlenin bağlamından anlaşılıyor.

Ve bu, on altıncı ayetteki bühtân meselesine verilen cevaptır ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum:

Orada kaydedilmişti: iftiraya uğrayan kişi kendini savunamaz, çünkü olmamış bir şeyin izi de yoktur. Yirmi altıncı ayet, o savunmayı kişinin elinden alıp başka bir yere koyuyor: edilgen kip.

Yani berâet, ispat edilerek değil, bildirilerek geliyor.

Ayet, uzak tutuldukları şeyi de bir kelimeyle adlandırıyor: mâ yekūlûn — "söyledikleri".

Yani bölümün sonunda, bütün mesele bir kelimeye indirgeniyor: söz.

Ve bu, bölümün açılışıyla halka kuruyor:

Aynı kök (ق-و-ل) bölümde üç kez, ve bölüm onunla kapanıyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum.

Bölüm, iki vaatle kapanıyor: mağfiret ve rızkun kerîm.

كَرِيم — kök ك-ر-م: değerli, cömert, soylu. Kelime Hucurât 49/13'te (ekremeküm) çözümlendi.

Ve rızk kelimesinin buraya konması kayda değer. Bölümün konusu bir itibar meselesiydi; kapanışta bir maddî nimet kelimesi geliyor. Klasik tefsirlerde kerîm sıfatının rızkın cinsini nitelediği kaydedilir: bekletilmeden, minnetsiz, eksiksiz verilen rızık.