Şuarâ 69-74. ayetler

Ve'tlü aleyhim nebee İbrâhîm · İz kāle li-ebîhi ve kavmihî mâ ta'büdûn · Kālû na'büdü asnâmen fe-nezallü lehâ âkifîn · Kāle hel yesmeûneküm iz ted'ûn · Ev yenfeûneküm ev yedurrûn · Kālû bel vecednâ âbâenâ kezâlike yef'alûn

"Onlara İbrâhim'in haberini de oku. · Hani babasına ve kavmine, 'Neye tapıyorsunuz?' demişti. · Dediler ki: 'Putlara tapıyoruz; onların önünde durup duruyoruz.' · Dedi ki: 'Siz dua ettiğinizde onlar sizi işitiyor mu? · Yahut size fayda ya da zarar veriyorlar mı?' · Dediler ki: 'Hayır ama biz atalarımızı böyle yapar bulduk.'"

Kıssa bir emirle açılıyor ve emrin muhatabı Mûsâ ya da İbrâhim değil, sûrenin muhatabıdır: "onlara oku."

Yani anlatım düzeyi değişiyor. Mûsâ kıssası ve iz nâdâ rabbüke Mûsâ diye başlamıştı — doğrudan anlatı. İbrâhim kıssası bir tebliğ emriyle başlıyor.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: sûre, kıssanın anlatılma sebebini kıssanın başına koyuyor. Anlatılan şey, muhataba okunmak üzere anlatılıyor.

ت-ل-و kökü Sâffât 37/3'te çözümlendi ve tekrarlamıyorum. Oradaki temel kayıt: kökün asıl anlamı "okumak" değil, "arkasından gitmek"tir; okuma anlamı, harfleri birbirinin ardından dizmekten doğar.

نَبَأ — kök ن-ب-أ: büyük ve önemli haber. Kök Nebe''de çözümlendi. Sıradan habere haber, ağırlıklı habere nebe denir. Ve kelime sûrenin altıncı ayetinde de geçmişti (enbâü mâ kânû bihî yestehziûn).

Ve sûrenin ikinci büyük sorusu, birincisiyle aynı edatla soruluyor.

İki soru da مَا ile soruluyor. Ve fark kaydedilmelidir: yirmi üçüncü ayette mâ kullanımı tartışmalıydı, çünkü sorulan şey akıllı bir varlıktı. Burada tartışma yok: sorulan şey taştır, mâ yerindedir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki ayetin aynı edatı kullanmasıdır: sûre, aynı soruyu iki ayrı ağızda kuruyor. Biri Rabbin mahiyetini soruyor ve cevap alıyor; öteki putların mahiyetini soruyor ve cevap alamıyor.

Ve bir dizim nüktesi: İbrâhim "kime tapıyorsunuz?" demiyor, "neye tapıyorsunuz?" diyor. Soru, tapılanın kimliğini değil, cinsini soruyor.

Ve cevap kaydedilmeye değer, çünkü savunma içermiyor.

أَصْنَام — sanemin çoğulu: yontulmuş, biçim verilmiş put. Dilciler sanem ile vesen arasında bir ayrım nakleder: sanem biçimlendirilmiş (insan ya da hayvan sûretinde), vesen biçimsiz taş. Bu ayrım her kaynakta aynı değildir; kesin bir tercih yapmıyorum.

Ve kelimenin nekre (belirsiz) gelmesi kaydedilmelidir: asnâmen. Ad verilmiyor, sayı verilmiyor. Yani cevap, tapılanı tanıtmıyor.

نَظَلُّ لَهَا عَٰكِفِين — kelimesi kelimesine: "onlara kapanıp kalıyoruz".

ظَلَّ — sûrenin dördüncü ayetinde de geçmişti: fe-zallet a'nâkuhüm lehâ hâdıîn. Aynı fiil, aynı yapı: zalle + lehâ + hâl.

Aynı fiil, aynı harf-i cer, aynı yapı — iki ayrı nesneye. Bu, metinden doğrulanabilir bir örtüşmedir.

Ve kendi okumam olarak şunu kaydediyorum: dördüncü ayette anlatılan şey, gelmeyen bir zorlamanın sonucuydu. Yetmiş birinci ayette anlatılan şey, kendiliğinden yapılan bir bağlanma. Sûre, aynı fiili bir kez zorlamaya, bir kez tercihe veriyor. Bu bağın kastedildiği metinde söylenmiyor.

عَٰكِفِين — kök ع-ك-ف: bir yerde durup ayrılmamak, bir şeyin başında kalmak. Aynı kökten i'tikâf (mescitte kalmak). Kelimede tapınma değil, bağlılık ve ayrılmama vardır.

Yani kavim, tapınmanın içeriğini değil, süresini anlatıyor: "başlarında durup duruyoruz." Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum.

Bu delil dizinde iki yerde işlendi ve oralara dayanıyorum:

Fâtır (Melâike) 35/13-14: in ted'ûhüm lâ yesmeû duâeküm ve lev semiû me'stecâbû leküm — "onları çağırsanız çağrınızı işitmezler; işitseler bile size cevap veremezler". Orada kaydedilen yapı iki kademeliydi: işitmezler; işitseler de cevap veremezler.

Ahkāf 46/5-6: ve men edallü mimmen yed'û min dûni'llâhi men lâ yestecîbü lehû ilâ yevmi'l-kıyâmeti ve hüm an duâihim ğâfilûn — "kıyamete kadar cevap veremeyecek olanları çağırandan daha sapkın kim var? Onlar bunların çağrısından habersizdir."

Şuarâ'nın farkı kaydedilmelidir: burada delil bir hüküm olarak değil, bir soru olarak veriliyor.

Yani Şuarâ'da delil, cevabı karşı tarafa bıraktırıyor. İbrâhim hüküm vermiyor; soruyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı üç ayetin kalıp farkıdır: bir kıssa içinde konuşan elçi, muhatabını kendi cevabına götürüyor. Ve muhatap cevabı veremiyor — bir sonraki ayet bunu gösterecek.

Soru üç fiil içeriyor ve sırası kaydedilmeye değer:

Üçüncü fiilin nesnesi düşmüş: yedurrûn — "zarar veriyorlar mı" (size demiyor). İlk iki fiilde küm zamiri var, üçüncüde yok.

Nakledilen izah: fâsıla (ayet sonu) uyumu için hazfedilmiştir; nesne cümleden anlaşılır. Bu, Arapçada olağan bir hazif türüdür ve Rahmân'de benzer örnekler kaydedildi.

Ve üç fiilin dizilişi kaydedilmelidir: tapınma ilişkisinin üç dayanağı sıralanıyor — duyulmak, kazanmak, korkmak. Üçü de olumsuzlanınca ilişkinin dayanağı kalmıyor.

Ve dua kelimesi: iz ted'ûn — kök د-ع-و: çağırmak, seslenmek. Kelime tapınmanın en yalın hâlini anlatıyor: seslenmek. Ve sûre sonunda muhataba aynı kökle hitap edecek: fe-lâ ted'u maallâhi ilâhen âhar (213). Bu, metinden doğrulanabilir bir tekrardır.

Ve cevap, soruya cevap değil.

بَلْ — Arapçada idrâb edatı: önceki sözü bırakıp başka bir şeye geçmek. Yani kavim, "hayır, işitmiyorlar" bile demiyor; konuyu değiştiriyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum ve edat bunu tek başına gösteriyor: bel, soruyu cevaplamayı bırakıp yeni bir gerekçeye geçmenin edatıdır. Sorulan şey delildi; verilen şey âdet.

Atalar delili dizinde iki yerde ayrıntılı işlendi ve oralara dayanıyorum:

Zuhruf 43/22-23: bel kālû innâ vecednâ âbâenâ alâ ümmetin ve innâ alâ âsârihim mühtedûn (22) ve ve kezâlike mâ erselnâ min kablike fî karyetin min nezîrin illâ kāle mütrafûhâ innâ vecednâ âbâenâ alâ ümmetin ve innâ alâ âsârihim muktedûn (23). Orada kaydedilen şey şuydu: aynı cümle iki ayette tekrarlanıyor ve ikincisinde bunun her devirde tekrarlanan bir cevap olduğu söyleniyor.

Lokmân 31/20-21: ve izâ kīle lehümü'ttebiû mâ enzelallâhu kālû bel nettebiu mâ vecednâ aleyhi âbâenâ. Orada da aynı bel edatı vardır.

Şuarâ'nın kendine özgü tarafı kaydedilmelidir:

Ve fark şudur: Şuarâ'daki cevapta hiçbir iddia yok. Ne "doğru yoldayız" deniyor, ne "onlara uyuyoruz". Yalnız bir olgu bildiriliyor: "böyle yapıyorlardı."

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı üç ayetin karşılaştırmasıdır: Şuarâ'daki cevap, atalar delilinin en çıplak hâlidir — gerekçe olmadan yalnız süreklilik. Ve İbrâhim'in bir sonraki sözü tam da bu çıplaklığa dokunuyor: ve âbâükümü'l-akdemûn (76) — "ve en eski atalarınız".