Âl-i İmrân 19. ayet

İnne'd-dîne ındallâhi'l-islâm; ve me'htelefe'llezîne ûtü'l-kitâbe illâ min ba'di mâ câehümü'l-ilmü bağyen beynehüm; ve men yekfür bi-âyâtillâhi fe-innallâhe serîu'l-hisâb

"Allah katında din, İslâm'dır. Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki çekememezlik yüzünden ayrılığa düştüler. Kim Allah'ın âyetlerini inkâr ederse, Allah hesabı çabuk görendir."

Bu ayet ve 85. ayet, sûrenin en çok alıntılanan ve en çok yanlış kullanılan iki ayetidir. STYLE gereği burada bir yöntem izleyeceğim: önce kelimenin kök anlamını vereceğim, sonra dizinde bu kelimenin nasıl işlendiğini hatırlatacağım, sonra ayetin ne söylemediğini kaydedeceğim.

Kökün somut anlamı Hucurât 49/14'te ayrıntılı çözümlendi ve oradaki tarifi alıyorum:

"س-ل-م. Asıl anlamı sağlam olmak, kusursuz olmak, eksiksiz olmak. Selâmet — sağlamlık. Selâm — esenlik. Silm — barış. Teslîm — bir şeyi eksiksiz olarak vermek. Kökün merkezinde bir işlem var: bir şeyi sağlam biçimde karşı tarafa vermek. İslâm, if'âl babında: kendini teslim etmek."

Oraya dayanıyorum.

Ve kökün iki dalı kaydedilmelidir, çünkü Türkçede ikisi ayrı kelimelerle karşılanır:

İki dal ayrı değil: bir şeyi eksiksiz vermek ile sağlam olmak aynı kökten çıkar. Teslim eden, elinde bir şey saklamamış olandır.

Hucurât 49/14 bu ayrımın merkezî metnidir ve orada verilen tablo şuydu:

Oraya dayanıyorum ve tekrarlamıyorum.

Ve orada kaydedilen bir nokta buraya doğrudan taşınır ve ayetin okunuşunu belirler: Hucurât'ta ret bir dışlama değil, bir yer düzeltmesi olarak okunmuştu — islâm, olumsuz bir kategori değil, Kur'an'ın olumlu bir kelimesidir.

Ayetin lafzı şudur: inne'd-dîne ındallâhi'l-islâm. Ve cümlenin dizimi kaydedilmelidir:

• Özne: ed-dîn — belirli (el- takılı).
• Kayıt: ındallâh — "Allah katında".
• Haber: el-islâm — belirli.

Arapçada iki tarafı da belirli olan isim cümlesi bir özdeşlik kurar — "A, B'dir ve B'den ibarettir." Yani cümle bir tanım cümlesidir.

Ve ındallâh kaydı atlanmamalıdır: cümle "insanlar katında" ya da "tarihte" demiyor. Ölçüyü koyanı adlandırıyor.

Şimdi STYLE gereği açıkça kaydediyorum — bunlar ayetin lafzından çıkan sınırlardır, dışarıdan getirilen bir yumuşatma değil:

Bir. Ayet bir kabul ölçüsü koyuyor, bir kişi listesi vermiyor. Cümlede hiçbir topluluk, kavim ya da grup adı geçmiyor. Adlandırılan şey dinin kendisidir.

İki. Kelimenin kök anlamı, ayeti bir tarihsel-kurumsal ada indirgemeyi engeller. İslâm, kökü itibarıyla teslim olmadır ve Kur'an bu fiili İbrâhim için (iz kāle lehû rabbühû eslim kāle eslemtü li-rabbi'l-âlemîn, Bakara 2/131), Ya'kūb'un oğulları için, havâriler için (3/52: ve'şhed bi-ennâ müslimûn) ve Süleymân'a gelen melike için kullanır. Bunlar metinden doğrulanabilir olgulardır.

Üç. Ayetin kendi ikinci cümlesi, birinci cümlenin nasıl okunacağını kayıt altına alıyor. İkinci cümle şudur: ve me'htelefe'llezîne ûtü'l-kitâbe illâ min ba'di mâ câehümü'l-ilmü bağyen beynehum. Yani ayet, ayrılığın sebebini bilgisizlik değil, bağy olarak koyuyor.

Dört. Bu tefsirde tekfir tartışmasına girilmiyor. Kimin bu tanımın içinde kimin dışında olduğu, ayetin kendisinin kurmadığı bir hükümdür ve burada kurulmayacaktır. Ayetin verdiği şey bir ölçüdür; ölçünün kişilere uygulanması bu tefsirin işi değildir.

Bu terkip dizinde defalarca işlendi ve Câsiye 45/17'de üç yerlik bir tablo kurulmuştu:

Beş yerde aynı yapı. Ve hepsinde aynı şey söyleniyor: ihtilaf, delilin eksikliğinden değil, geldikten sonra çıkıyor. Bakara 2/213, Şûrâ 42/14 ve Câsiye 45/17'ye dayanıyorum ve tekrarlamıyorum.

Buraya Âl-i İmrân'a özgü olanı ekliyorum ve bu bir yer gözlemidir: öteki dört yerde bu cümle bağımsız bir tespittir. Burada ise bir tanım cümlesinin (inne'd-dîne ındallâhi'l-islâm) hemen ardına konmuştur.

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve bağlayıcı değildir: dizim, tanımın ardından hemen ayrılığın sebebini söyleyerek bir yanlış kullanımı engelliyor. Tanım verilir verilmez, o tanımın etrafında bölünmenin sebebinin bilgi değil bağy olduğu kaydediliyor. Yani ayet, kendi cümlesinin bir çekişme aracına dönüşmesini aynı ayette karşılıyor.