مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُؤْتِيَهُ ٱللَّهُ ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْحُكْمَ وَٱلنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا۟ عِبَادًا لِّى مِن دُونِ ٱللَّهِ
Mâ kâne li-beşerin en yü'tiyehullâhu'l-kitâbe ve'l-hukme ve'n-nübüvvete sümme yekūle li'n-nâsi kûnû ıbâden lî min dûnillâhi ve lâkin kûnû rabbâniyyîne bimâ küntüm tuallimûne'l-kitâbe ve bimâ küntüm tedrusûn · Ve lâ ye'mureküm en tettehızü'l-melâikete ve'n-nebiyyîne erbâbâ, e-ye'muruküm bi'l-küfri ba'de iz entüm müslimûn
"Allah'ın kendisine kitap, hüküm ve peygamberlik verdiği bir insanın, sonra kalkıp insanlara 'Allah'ın dışında bana kul olun' demesi olacak şey değildir. Aksine: 'Öğrettiğiniz ve ders aldığınız kitap gereğince rabbânîler olun' der. · Size, melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de emretmez. Siz teslim olmuşken size inkârı mı emredecek?"
Bu iki ayet, 64. ayetteki üçüncü maddenin (ve lâ yettehıze ba'dunâ ba'den erbâben min dûnillâh) açılımıdır. Ve bu, sûre içinde doğrulanabilir bir bağdır: aynı kelime (erbâb) ve aynı kayıt (min dûnillâh) on beş ayet arayla iki kez geçiyor.
Mâ kâne li-fülânin en yef'ale kalıbı Arapçada bir yakışmazlık ve imkânsızlık bildirir: "onun için bu olacak şey değildir."
Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: cümle, yasağı en geniş kümeye koyuyor. Bir insana verilebilecek en yüksek üç şey sayıldıktan sonra bile, o kişi "beşer" olarak adlandırılıyor.
Ve üçlü sayım kaydedilmelidir: el-kitâb, el-hukm, en-nübüvve. Aynı üçlü sûrede 48. ayette Îsâ için, ve Câsiye 45/16'da İsrâiloğulları için geçmişti. Câsiye 45/16-20'ye dayanıyorum.
| Reddedilen | Konan | |
|---|---|---|
| Emir | Kûnû ıbâden lî min dûnillâh | Kûnû rabbâniyyîn |
| Kime bağlanma | Konuşana | Rabbe |
| Dayanağı | (yok) | Bimâ küntüm tuallimûne'l-kitâb |
| Okuma | Rabbânî nereden |
|---|---|
| 1 | Rabbe nispet — Rabbe bağlanan, Rabbe ait olan |
| 2 | Rabbe/yerubbu fiilinden — terbiye eden, yetiştiren |
| 3 | Bilgi ve öğretimle uğraşan âlim |
Üçü de nakledilir; tercih dayatmıyorum. Ancak ayetin kendi kaydı bir karine verir ve bunu karine olarak kaydediyorum, tercih olarak değil: cümlenin devamı bimâ küntüm tuallimûne'l-kitâbe ve bimâ küntüm tedrusûn — öğretmek ve ders almak. Yani kelime, ayetin içinde öğrenme–öğretme ile birlikte anılıyor.
Ve rabbânî kelimesinin rabb ile aynı kökten olması bir dizim olgusudur ve kaydedilmelidir: ayet, "erbâb edinmeyin" derken alternatifi de aynı kökten bir kelimeyle veriyor. Reddedilen, kökün insanlara çoğul olarak uygulanmasıdır (erbâb); konan ise aynı köke nispettir (rabbânî).
Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve bağlayıcı değildir: ayet bağlanmayı yasaklamıyor, bağlanılacak yeri düzeltiyor. Aynı kök hem yasakta hem alternatifte duruyor; değişen şey kökün kime uygulandığıdır.
Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: yasak, en muhtemel iki adayı adlandırıyor. Bir kimse taş ya da ağaç için değil, meleğe ve peygambere yakınlık iddiasıyla aracı konumuna oturtulabilir. Ayet, listeyi en saygın iki isimle kuruyor — çünkü mesele, aracının değerli olup olmaması değil, arada durup durmamasıdır.
Ve ayetin son kaydı: ba'de iz entüm müslimûn — "siz teslim olmuşken". Kelime yine müslim: 64. ayetin son kelimesi, 67. ayette İbrâhim'in vasfı, ve şimdi muhatabın hâli. Üç geçiş, on altı ayet içinde. Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir tekrardır.