Âl-i İmrân 92. ayet

Len tenâlü'l-birre hattâ tünfikū mimmâ tuhıbbûn, ve mâ tünfikū min şey'in fe-innallâhe bihî alîm

"Sevdiğiniz şeylerden harcamadıkça birre erişemezsiniz. Ve her ne harcarsanız, Allah onu bilir."

Bu ayet, Bakara'nın birr tanımının Âl-i İmrân'daki karşılığıdır ve iki sûre birlikte okunmadan tam anlaşılmaz.

El-birr Bakara 2/177'de ayrıntılı çözümlendi ve 2/44'te kökün somut anlamı verilmişti. Oraya dayanıyorum ve tekrarlamıyorum. Orada kaydedilen özet:

ب-ر-ر kökünün resmi genişliktir — aynı kökten berr: kara, açık geniş alan. Ve 2/177 birri bir liste ile tanımlar: iman, mal, ibadet, karakter. Tanımın içinde mal öbeği en uzunudur ve ibadetten önce gelir.

Ve Bakara'daki tanımın içinde bir kayıt vardı ve bu ayetin tamamı o kaydın açılmış hâlidir:

Ve âte'l-mâle alâ hubbihî — "malı, severken verdi."

İki ayeti yan yana koyuyorum:

Ve fark kaydedilmelidir: Bakara tanımı verir, Âl-i İmrân o tanımın bir maddesini eşiğe çevirir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki cümlenin türüdür: Bakara'da "sevdiğini vermek" tanımın içindeki bir öğedir; burada tanıma girişin şartıdır. Aynı öğe, bir sûrede parça, ötekinde kapı.

Cümlenin iki edatı da güçlüdür:

• لَن — Arapçada muzâriyi nasb eden ve geleceğe dair kesin olumsuzluk bildiren edat. "Asla erişemezsiniz."
• حَتَّىٰ — gaye edatı: bir sınıra kadar. Burada bir şartı bildiriyor.

Yani cümle, bir tavsiye değil bir eşik koyuyor.

نَالَ — kök ن-و-ل: elini uzatıp almak, erişmek, ele geçirmek. Kök Ahzâb 33/25'te (lem yenâlû hayrâ) ve Hac 22/37'de işlendi. Oraya dayanıyorum.

Ve Hac 22/37'deki geçiş buraya doğrudan bağlanır ve iki ayet karşılaştırılmalıdır:

Aynı fiil, aynı olumsuzluk edatı (len), iki ayrı sûrede. Ve ikisinde de ölçü maddî miktardan çıkarılıp niyete ya da tutuma bağlanıyor. Bu, dizin içinde doğrulanabilir bir örgüdür.

Ve edatın kendisi bir sınır koyuyor ve genellikle atlanır: min burada teb'îz edatıdır — "sevdiklerinizin bir kısmından".

Ayet "sevdiğinizin tamamını verin" demiyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum ve dayanağı edatın kendisidir: ölçü, verilen miktar değil; verilenin cinsidir. Sevilmeyen bir şeyin tamamı verilebilir ve şart yerine gelmez; sevilen bir şeyin bir kısmı verilir ve şart yerine gelir.

Ve Bakara 2/267 bu ayetin öteki yarısıdır ve oraya dayanıyorum:

Yâ eyyühe'llezîne âmenû enfikū min tayyibâti mâ kesebtüm… ve lâ teyemmemü'l-habîse minhü tünfikūn — "Kazandıklarınızın iyilerinden harcayın; kötüsünü seçip vermeye kalkmayın."

İki ayet aynı meseleye iki yönden bakıyor ve tablo kurulabilir:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve bağlayıcı değildir: iki ayet birlikte, infakın iki ayrı yerden ölçüldüğünü gösteriyor. Bakara verilen şeyin kendisine bakıyor; Âl-i İmrân verenin o şeyle ilişkisine. Ve ikinci ölçü, birincisinin dışarıdan denetlenemeyen tarafıdır — nitekim ayet tam da bu sebeple fe-innallâhe bihî alîm ile bitiyor.

Ayetin koyduğu ölçü bugün de doğrudan uygulanabilir bir ölçüdür ve bir soruya indirgenebilir: verilen şey, verilmesi kolay olan mıydı?

Bir kimse elinden çıkarmak istediği bir şeyi verdiğinde, iki iş birden yapmış olur: hem yükten kurtulur hem verme sayılır. Ayetin eşiği tam da bu ikiliği kesiyor.

Ve ayet bir miktar söylemiyor. Şart nicelik değil, bağdır. Bu, ölçüyü herkesin kendi durumuna göre işler kılar: aynı miktar bir kişi için eşiği geçer, bir başkası için geçmez.