Rûm 22. ayet

Ve min âyâtihî halku's-semâvâti ve'l-ardı vahtilâfü elsinetiküm ve elvâniküm, inne fî zâlike le-âyâtin li'l-âlimîn

"O'nun âyetlerindendir: göklerin ve yerin yaratılması, dillerinizin ve renklerinizin farklı olması. Bilenler için bunda elbette âyetler vardır."

Cümle iki şeyi aynı listeye koyuyor ve bu, dizimden doğrulanabilir:

halku's-semâvâti ve'l-ard ve ihtilâfü elsinetiküm ve elvâniküm

İki öğe de aynı min âyâtihî haberine bağlı, aynı i'râbda. Yani göklerin yaratılması ile insanların birbirinden farklı konuşup farklı görünmesi, tek bir cümlede yan yana sayılıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı bu dizimsel eşitliktir: çeşitlilik, yaratmanın bir yan sonucu olarak değil, gökler ve yerle aynı sırada bir işaret olarak anılıyor.

Fâtır (Melâike) 35/27-28'de renklerin çeşitliliği ayrıntılı işlendi ve orada muhtelifün elvânühâ terkibinin üç kez tekrarlandığı tablolanmıştı: bitki, taş, canlı. Ve o listenin hemen ardından gelen cümle şuydu: innemâ yahşallâhe min ıbâdihi'l-ulemâ. Oraya dayanıyorum ve tekrarlamıyorum.

İki yer yan yana konabilir ve örtüşme kaydedilmelidir:

İki sûre de renk çeşitliliğini anlattıktan sonra ilim köküyle (ع-ل-م) bitiyor. Bu, metinden doğrulanabilir bir örtüşmedir ve iki ayrı sûrede aynı sıradadır: önce çeşitlilik listesi, sonra bilenlere yapılan atıf.

Ve Fâtır (Melâike) 35/28'de kaydedilen tespit burada da geçerlidir: cümle soyut bir övgü olarak değil, bir gözlem listesinin sonucu olarak konuyor. Fark eden kişi ile bilgi arasında bağ kuruluyor.

İki fark kaydedilmeye değer:

Bir — kelime kalıbı. Fâtır'da ulemâ (bilginler, çoğul), Rûm'da el-âlimîn (bilenler, ism-i fâil çoğulu). Rûm'un kalıbı daha geniştir: bir sınıf adı değil, fiili yapan herkes.

İki — çeşitliliğin alanı. Fâtır çeşitliliği üç âleme yayıyor. Rûm ise yalnız insanda kalıyor — ama iki boyut ekliyor: renk ve dil.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı bu ikinci farktır: elsine (diller) rengin yanına konunca, çeşitlilik görülen bir farktan işitilen bir farka da açılıyor. Renk bakılarak, dil konuşularak fark edilir. Yani ikinci öğe, çeşitliliği karşılaşma gerektiren bir alana taşıyor.

Hucurât 49/13'te çeşitliliğin gayesi işlendi: ve cealnâküm şuûben ve kabâile li-teârafû — "sizi halklar ve kabileler yaptık, birbirinizle tanışasınız diye".

Orada kaydedilen iki tespit burada da doğrudan işler:

Bir. "Ayet grupları kaldırmıyor. Kuruyor." Fiil ve cealnâkümtür; ayrım bir kusur ya da aşılacak engel olarak değil, bir yaratma işlemi olarak kaydediliyor.

İki. Şa'b kökünün (ش-ع-ب) dilcilerce ezdâd sayılması — hem ayırmak hem birleştirmek — ve altındaki ortak fikir: "bir gövdeden ayrılan dallar, hem ayrılmıştır hem aynı gövdeye bağlıdır."

İki ayet yan yana konabilir ve birbirini tamamladıkları kaydedilmelidir:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki ayetin farklı öğe vermesidir: Hucurât çeşitliliğin ne işe yaradığını söylüyor (tanışma); Rûm çeşitliliğin ne olduğunu söylüyor (işaret). İkisi birlikte okunduğunda tam bir cümle çıkıyor: çeşitlilik bir işarettir, ve işaretin gösterdiği iş tanışmadır.

Ve Hucurât'de düşülen kayıt burada da geçerlidir ve tekrarlıyorum: buradan bir etnik ya da dilsel grup hakkında toptan hüküm çıkarılmaz. Ayetin saydığı şey farkın kendisidir; farkın bir üstünlük ölçüsü olmadığını Hucurât açıkça söylüyor.

أَلْسِنَة — lisânın çoğulu; kök ل-س-ن: dil (organ) ve dil (konuşma). Aynı kelime Duhân 44/58'de (yessernâhü bi-lisânike) işlendi ve orada "senin dilinde" ifadesinin kolaylaştırmanın aracını sınırladığı kaydedilmişti. Oraya dayanıyorum.

İki yer arasındaki ilişki kaydedilmeye değer ve bunu bir gözlem olarak veriyorum: Duhân'da metin bir dilde kolaylaştırılıyor; Rûm'da dillerin çokluğu bir işaret sayılıyor. İkisi çelişmiyor: biri hitabın, öteki insanlığın tarifidir.