Yâsîn 77-78. ayetler

Evelem yera'l-insânü ennâ halaknâhu min nutfetin fe-izâ hüve hasîmun mübîn · Ve darabe lenâ meselen ve nesiye halkahû, kāle men yuhyi'l-izâme ve hiye ramîm

"İnsan, kendisini bir damladan yarattığımızı görmedi mi? Bir de bakarsın apaçık bir tartışmacı kesilmiş. Bize bir örnek verdi ve kendi yaratılışını unuttu. Dedi ki: 'Çürümüş hâldeki kemikleri kim diriltecek?'"

Sûre burada üçüncü ve son kez muhatabı genişletiyor: kavm → benî Âdem (60) → el-insân (77). Bu gidiş yukarıda tablolandı.

Ve kelime cins ismidir — belirli el- ile: insan türü. Yani cümle bir kişiyi değil, bir durumu anlatıyor.

İzâ fücâiyye — sûredeki altıncı ve son geçiş. Yapı bölümünde altı geçişin tablosu verildi.

Ve buradaki geçiş, altısının en geniş aralığı üzerinde duruyor:

Arada hiçbir basamak sayılmıyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı edatın kendisidir: fe-izâ aradaki bütün mesafeyi siliyor. Ve silinen şey, tam da bir sonraki ayette "unuttu" denen şeydir. Yani cümlenin dizimi, teşhis ettiği kusuru taklit ediyor: damla ile tartışmacı arasındaki yol, ayette de görünmüyor — çünkü insanın zihninde de görünmüyor.

Karşılaştırma kaydedilmelidir: Ğâfir (Mü'min) 40/67'de aynı yol altı basamakla ve beş sümme ile anlatılmıştı — yani aralıklar özellikle gösterilmişti. Yâsîn'de tek bir fe var. İki ayet aynı mesafeyi iki zıt biçimde veriyor: biri açarak, öteki kapatarak.

Kelimenin sözlük anlamı: az miktarda su, damla. Nutfe — dilcilerde "kovada ya da kapta kalan az su" için de kullanılır. Kök Kıyâme, İnsân, Abese ve Necm'de geçti.

Ve Ğâfir (Mü'min) 40/67'de konulan STYLE sınırı burada da geçerlidir ve tekrarlıyorum: nutfe gibi kelimelerin modern embriyoloji terimleriyle birebir eşitlenmesine girilmiyor. Ayetin işi bir aşama tarifi vermek değildir — nitekim burada aşama zaten sayılmıyor. Delil, insanın başlangıcının kendi elinde olmamasıdır. Vâkıa 56/58-59'da işlenen çizginin aynısı.

خ-ص-م kökü sûrede ikinci kez geçiyor. Kırk dokuzuncu ayette ve hüm yehıssımûn (çekişirlerken) denmişti.

İki geçiş doğrulanabilir. Ve vezin farkı kaydedilmelidir: fa'îl vezni Arapçada yerleşik ve sabit bir niteliği bildirir. Yani insan, tartışan biri olarak değil, tartışmacı olarak adlandırılıyor.

مُّبِين — sûrenin altı mübîninden sonuncusu. Ve sıfatın ilk geçişi on ikinci ayette bir kayıt için kullanılmıştı (imâmin mübîn); sonuncusu insanın kendisi için kullanılıyor. Sıfatın altı geçişi yapı bölümünde tablolandı.

Ve sûrenin en açık halkalarından biri burada tamamlanıyor.

On üçüncü ayette Peygamber'e emredilmişti: ve'drib lehüm meselen — "onlara bir örnek ver." Yetmiş sekizinci ayette insan hakkında söyleniyor: ve darabe lenâ meselen — "bize bir örnek verdi."

Aynı fiil, aynı mef'ûl, ters yön. Bu, metinden doğrulanabilir bir tekrardır.

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki terkibin aynılığıdır: on üçüncü ayette örnek vermek, karşı tarafın anlaması için kurulan bir köprüdür. Yetmiş sekizinci ayette örnek vermek, kendi elindekinden yola çıkıp bütün hakkında hüküm kurmak olur. Aynı fiil, biri anlatmak biri sınırlamak için kullanılıyor.

Ve şimdi sûrenin bütün kapanış bölümünü taşıyan üç kelime geliyor.

ن-س-ي — kökün iki dalı vardır ve dilciler ikisini de kaydeder:

İkinci dal Kur'an'da açıkça kullanılır (nesullâhe fe-nesiyehüm, Tevbe 9/67). Kök Mücâdele, Câsiye ve Haşr'de geçti.

Ayette hangi dal? İhtilaf:

İkisi de nakledilir; tercih dayatmıyorum.

Vâkıa 56/62'de aynı delil işlendi: ve lekad alimtümü'n-neş'ete'l-ûlâ fe-levlâ tezekkerûn — "ilk inşayı bildiniz; öyleyse düşünmeli değil misiniz?" Oradaki tespit şuydu: delil bir bilgi eksikliğine değil, mevcut bir bilgiye dayanıyor — alimtüm, "biliyorsunuz." Oraya dayanıyorum.

Ve iki sûre aynı boşluğu iki ayrı kelimeyle adlandırıyor. Karşılaştırma tablosu:

İki ayet aynı veriye bakıyor ve iki ayrı iş yapıyor. Vâkıa hatırlamaya çağırıyor, Yâsîn unutmayı teşhis ediyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki fiilin farkıdır: delil her iki sûrede de yeni bir bilgi getirmiyor. Getirdiği şey, zaten bilinen bir şeyin hesaba katılmasıdır. Ve bu, delilin gücünü belirliyor: karşı taraftan bir kabul istenmiyor — kendi kabul ettiği şeyin sonucunu çıkarması isteniyor.

Ve Yâsîn içindeki bağ doğrulanabilir: yirmi ikinci ayette koşarak gelen adam ellezî fataranî demişti — "beni yaratan." Yetmiş sekizinci ayette insan ve nesiye halkahû diye anılıyor — "kendi yaratılışını unuttu."

Aynı veri, iki ayrı kişide. Kendi okumam: sûrenin kıssasındaki adam, kapanış bölümünün insanının unuttuğu şeyi hatırlayan kişidir. İkisi de aynı yerden bakıyor; biri kendi başlangıcını delil sayıyor, öteki onu unutup kendi sonunu delil sayıyor.

ٱلْعِظَٰم — azmın çoğulu, kök ع-ظ-م. Kök Hâkka'de ve Vâkıa 56/96'da işlendi: dilciler azm (kemik) ile azîm (büyük) arasındaki ilişkiyi kaydeder — kemik, bedenin en sert ve taşıyıcı kısmıdır. Tekrarlamıyorum.

Buraya ait olan: itirazın malzemesi. İtiraz eden, bedenin en dayanıklı parçasını seçiyor. Kendi okumam: eğer en sert olan çürüyorsa, gerisi zaten yok olmuştur. İtiraz, en güçlü hâliyle kuruluyor — ve cevap da tam bu noktaya verilecek.

رَمِيم — kök ر-م-م. Kökün iki dalı vardır ve dilciler ikisini de kaydeder:

Aynı kök hem çürümeyi hem onarımı bildiriyor. Dilciler bu ikiliği kaydeder; ben bir nükte kurmuyorum, kökün iki dalının varlığını not ediyorum. Ve şu doğrulanabilir: itiraz kökün birinci dalını kullanıyor, cevap ikinci dalın işini anlatıyor.

Bir dizim kaydı: ve hiye ramîm — zamir müennes (hiye, kemikler için), sıfat ise müzekker biçimde (ramîm, ramîme değil). Dilciler bunu fa'îl vezninin ism-i mef'ûl anlamında olmasına bağlar (mermûm gibi); bu vezinde müzekker-müennes ayrımı düşer. Yerleşik bir kullanımdır.

Klasik tefsirlerde, bir kişinin çürümüş bir kemik getirip elinde ufalayarak bu itirazı yönelttiği nakledilir.

Bu tefsirde: kişinin adı hakkında nakledilen rivayetler birbirinden farklıdır; isim vermiyorum. Olayın nakledildiğini kaydetmekle yetiniyorum.

Ve ayetin anlaşılması bu rivayete bağlı değildir — ayet el-insân diyor, bir kişi adı vermiyor.