Yâsîn 8-9. ayetler

İnnâ cealnâ fî a'nâkihim ağlâlen fe-hiye ile'l-ezkāni fe-hüm mukmehûn · Ve cealnâ min beyni eydîhim sedden ve min halfihim sedden fe-ağşeynâhüm fe-hüm lâ yubsirûn

"Biz onların boyunlarına halkalar geçirdik; o halkalar çenelere kadardır, bu yüzden başları yukarı kalkık kalmıştır. Önlerine bir set, arkalarına bir set çektik ve onları örttük; artık görmezler."

Hâkka'de kök çözümlendi (fe-ğullûh — "onu bağlayın"): ğull, boyna ya da ele takılan demir halka, tasma; çoğulu ağlâl. Ve Ğâfir (Mü'min) 40/71'de kelime bu çoğul biçimiyle işlendi (izi'l-ağlâlü fî a'nâkihim ve's-selâsil). Tekrarlamıyorum; oraya dayanıyorum.

Buraya ait olan fark, ayetlerin zamanıdır ve bu doğrulanabilir:

Yani Yâsîn'de bağ bir ceza aleti değil, mevcut bir hâlin tasviridir. Kelime aynı, sahne farklı.

Zakan — çene. Çoğulu ezkān. Kur'an'da kelime İsrâ 17/107'de yehirrûne li'l-ezkāni sücceden (çeneleri üstüne kapanırlar), 109'da yehirrûne li'l-ezkāni yebkûn biçiminde geçer.

Ayetin tasviri kelimenin yerine bağlıdır: halka boyundadır, ama çeneye kadar yükseliyor. Boyunla çene arasını dolduran bir kütle, başın öne eğilmesini imkânsız kılar.

Kelimenin somut kullanımı deve üzerinedir ve dilciler bunu açıkça kaydeder:

• قَمَحَ البَعِيرُ — deve, suyu içmeyip başını kaldırdı, ağzını sudan çekti.
• أَقْمَحَ (IV. bâb) — birini bu hâle sokmak; başı zorla yukarıda tutmak.
• مُقْمَح — ism-i mef'ûl: başı yukarı kaldırılmış, öne eğilemeyen.

Kökün ikinci dalı: kamh — buğday. Dilciler iki dalı ayrı ayrı kaydeder ve aralarındaki ilişkide birleşmezler. Kesin bir etimoloji hükmü kurmuyorum.

Tasvirin bütünü şudur: boyunda halka, halka çeneye dayanmış, baş yukarıda sabit. Böyle biri karşısını göremez, önüne bakamaz, ayağının bastığı yeri görmez. Yukarı bakar — ama yukarı bakmak burada bir yükseliş değil, bir felçtir.

Dizim nüktesi: fe-hiye ile'l-ezkān — zamir hiye müennes tekildir ve ağlâle döner. Arapçada akıl sahibi olmayan çoğullar müennes tekil sayılır. Ve iki fâ üst üste geliyor: *cealnâ … fe-hiye … fe-hüm mukmehûn. Yani üç aşama arka arkaya bağlanmış: halka → çeneye dayanma → başın kalkması.

Bir eksik kaydedilmelidir: ağlâl Arapçada genellikle eli boyna bağlayan halka için kullanılır ve ayette el zikredilmiyor. Klasik tefsirlerde ellerin de kastedildiği yaygın olarak söylenir; ayetin lafzı bunu söylemiyor. Aktarıyorum, hüküm kurmuyorum.

Kökün somut anlamı: bir açıklığı, gediği kapatmak. Sedde'l-hurmete — deliği tıkadı. Ve kökün ikinci dalı kaydedilmeye değer: سَدَاد / سَدِيد — doğruluk, isabet. Dilciler bağı şöyle kurar: doğru söz, açık kalan yeri kapatan sözdür; isabetli iş, gediği doldurandır.

Yani kökün altında "açığı kapatmak" var — ve kelime hem övgü hem engel bildirebiliyor. Bu ilişkiyi dilcilerin kurduğu şekliyle aktarıyorum.

Kıraat farkı — anlamı etkiliyor:

Her iki okuyuş da nakledilir. Dilcilerin çoğu bu ayrımı benimsemez ve ikisini eş anlamlı sayar. Tercih dayatmıyorum; kaydediyorum, çünkü ayrımı benimseyenler için ayetteki engelin niteliği değişiyor.

Dizim nüktesi ve önemlidir: sedden kelimesi iki kez, ayrı ayrı söyleniyor — min beyni eydîhim sedden ve min halfihim sedden. Tek bir sedd ile "önlerine ve arkalarına" denebilirdi. Tekrar, iki engelin ayrı ayrı kurulduğunu bildiriyor.

Örtmek, bürümek, üstünü kaplamak. Ğışâve — göz üzerindeki perde (Bakara 2/7'de ve alâ ebsârihim ğışâve). Ğâşiye — kaplayan (Ğāşiye 88/1).

Yani üçüncü bir katman ekleniyor. Tasvirin tamamı üç engeldir ve üçü üç ayrı eksende:

Ve blok fe-hüm lâ yubsirûn ile bitiyor: "görmezler."

Fussilet 41/5'te muhatabın kendi ağzından üç engel saydığı işlendi: "Kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda ağırlık vardır, seninle bizim aramızda bir perde vardır." Oradaki tespit şuydu: engellerin biri içeride (kalp), biri girişte (kulak), biri arada (perde); ve bunu söyleyen karşı taraftır — kapalılığını bir kusur olarak değil, bir konum bildirimi olarak söylüyor.

İki sûrenin bu iki yeri, aynı durumun iki ayrı anlatımıdır. Karşılaştırma tablosu:

İki fark doğrulanabilir ve ikisi de kaydedilmelidir:

Birincisi: söyleyen değişiyor. Fussilet'te engelleri sayan kişinin kendisidir; Yâsîn'de anlatıcıdır. Aynı kapalılık, bir kez savunma olarak, bir kez teşhis olarak söyleniyor.

İkincisi: duyu değişiyor. Fussilet'in ekseni işitmedir — o sûrede metin geliyor ama ulaşmıyor, yirmi altıncı ayette "dinlemeyin, gürültü yapın" denecek. Yâsîn'in ekseni görmedir — ve sûrenin delil bölümü (33-44) üç kez "onlar için bir âyettir" diyerek bakmaya çağıracak.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: her iki sûre de kapanan duyuyu, kendi delil yöntemine göre seçmiş. Fussilet sözle geldiği için işitme kapanıyor; Yâsîn işaretle geldiği için görme.

Terkip mâ beyne eydîhim ve mâ halfehüm sûrede ve dizinde birkaç yerde geçiyor ve işi her yerde farklı:

Üçü de doğrulanabilir metin verisidir. Kendi okumam: aynı iki yön, üç ayrı işleme konu oluyor — kapatılıyor, sakınılması isteniyor, süsleniyor. Ve Yâsîn'in kendi içindeki iki geçiş karşıt yönlüdür: dokuzuncu ayette o iki yön kapalı, kırk beşinci ayette o iki yönden sakınmaları isteniyor. Yani kapalı olduğu söylenen yer, sonradan sorumluluk alanı olarak anılıyor.