Sâffât 40-44. ayetler

İllâ ıbâda'llâhi'l-muhlasîn · Ulâike lehüm rizkun ma'lûm · Fevâkihu ve hüm mükramûn · Fî cennâti'n-naîm · Alâ sürurin mütekābilîn

"Ancak Allah'ın seçilmiş kulları başka. Onlar için bilinen bir rızık vardır: meyveler. Ve onlar ağırlanacaklardır — nimet bahçelerinde, karşılıklı tahtlar üzerinde."

Bu cümle sûrede dört kez geçiyor: 40, 74, 128, 160. Bu sayılabilir bir olgudur ve sûrenin yapı iskeletini oluşturur.

Dördünde de aynı iş yapılıyor: bir hükümden bir grup ayrılıyor. Ve dört yerin dördünde de hüküm olumsuz, istisna olumludur.

Ve beşinci bir geçiş var — ama bu kez cümle bir yalanın içinde:

Yani sûre, dört kez kurtuluş şartı olarak koyduğu terkibi, beşinci kez inkârcıların gerçekleşmemiş bir iddiası olarak veriyor. Ve hemen ardından: fe-keferû bihî — "sonra onu inkâr ettiler" (170). Bu, metinden doğrulanabilir bir yapıdır ve sûrenin en zarif iç bağlarından biridir.

Kök خ-ل-ص: bir şeyin saf, katkısız olması. Kök Bakara 2/139'da (ve nahnü lehû muhlisûn) çözümlendi: sütün yağının ayrılması gibi, bir şeyin içine başka bir şey karışmaması. Oradaki tanımı tekrarlamıyorum.

Ama burada kalıp farkı var ve anlamı değiştiriyor:

İki okuyuş da kıraat kaynaklarında nakledilir. İmam adı vermiyorum.

Anlam farkı belirgindir ve kaydedilmelidir: birinci okuyuşta kurtuluşun kaynağı seçilme, ikincisinde samimiyettir. Ve iki okuyuş birbirini dışlamaz — Kur'an'da her iki kalıp da kullanılır: innehû min ıbâdine'l-muhlasîn (Yûsuf 12/24) ve muhlisîne lehü'd-dîn (Beyyine 98/5; Zümer 39/2).

Tercih dayatmıyorum. Bu tefsirde metnin resmî imlâsındaki biçim (muhlasîn) esas alınarak "seçilmiş" diye çevrildi; ötekinin de nakledildiği kaydedildi.

İbâd — kök ع-ب-د. Kelime sûrenin kapanış kalıbında da geçecek: innehû min ıbâdinâ'l-mü'minîn (81, 111, 132). Dikkat: orada tamlama ıbâdinâ (bizim kullarımız), burada ıbâda'llâh (Allah'ın kulları). İki tamlama aynı şeyi söylüyor ama biri birinci şahısla, öteki üçüncü şahısla. Bu bir dizim gözlemidir.

Kök ر-ز-ق: bir canlıya faydalanacağı şeyi ulaştırmak. Kök Zâriyât 51/22'de (ve fi's-semâi rizkuküm) ve 51/58'de (innallâhe hüve'r-rezzâk) işlendi.

مَعْلُوم — kök ع-ل-م, ism-i mef'ûl: bilinen, belirli.

Ve sıfatın seçimi üzerinde durulmuştur. Klasik tefsirlerde nakledilen izahlar:

Üçü de nakledilir; ayet belirtmiyor ve tercih dayatmıyorum.

Ama bir karşıtlık kaydedilmeli — ve bu metin verisidir: Vâkıa bölümünde zakkūm için "cinsi bilinmeyen, tanınmayan ağaç" denmişti ve orada belirsizliğin yabancılaştırıcı işlevi tablo hâlinde verilmişti (Vâkıa). Burada tersi var: ma'lûm — bilinen. Ve altmış ikinci ayette sûre bu iki tarafı doğrudan karşılaştıracak: e-zâlike hayrun nüzülen em şeceratü'z-zakkūm.

Ve kelime sûrede bir kez daha geçecek: ve mâ minnâ illâ lehû makāmün ma'lûm (164) — "bizden herkesin bilinen bir makamı vardır". Aynı sıfat, biri rızka biri makama. Bu bir metin verisidir.

Fevâkih — fâkihenin çoğulu, kök ف-ك-ه. Kök Vâkıa'de çözümlendi (fâkihe 56/20, 32; tefekkehûn 56/65). Oradaki kayıt: kökte "hoşlanma, gönül eğlendirme" vardır; fâkihe zorunlu gıda değil, hoşluk için yenen şeydir.

Ve dizim nüktesi kaydedilmeli — kendi okumam olarak: kırk birinci ayet rizkun ma'lûm diyor; kırk ikinci ayet onu tek kelimeyle açıklıyor: fevâkih. Yani "bilinen rızık" denen şeyin içeriği zorunlu değil, fazladan olan bir şey. Rızık kelimesi geçim çağrıştırır; açıklaması ise ikram çıkıyor.

Mükramûn — kök ك-ر-م, IV. bâb ism-i mef'ûl: ağırlanan, ikram edilen. Kökün asıl anlamı dilcilerce "cömertlik ve değerlilik" diye verilir; kerîm hem cömert hem değerli demektir.

Ve kelime bir ev sahibi fikri taşıyor. Vâkıa'de nüzül kelimesi için kaydedilen tanım burada da işliyor: konuğa yapılan karşılama. Altmış ikinci ayette sûre bu iki kelimeyi (nüzül ve zakkūm) doğrudan karşı karşıya getirecek.

Sürur — serîrin çoğulu: üzerine oturulan yüksek sedir, taht. Kök س-ر-ر ile sürûr (sevinç) arasındaki bağı dilciler kaydeder: serîr, sevinç yerinde oturulan yerdir. Bu bağı dilcilerden nakil olarak veriyorum.

Mütekābilîn — kök ق-ب-ل, VI. bâb: karşılıklı olmak, yüz yüze durmak. Yirmi yedinci ayetteki akbele ile aynı kök.

Ve sûre içindeki simetri burada tamamlanıyor — bu bir metin verisidir:

Aynı kök üç kez, üçünde de bir "yüz dönme" var; ama yönelmenin işi her seferinde başka.

Tûr 52/20'de ve Duhân 44/53'te mütekābilîn kelimesi aynı bağlamda işlendi. Oradaki kayıt burada da geçerlidir: karşılıklı oturmak, aradaki mesafenin ve sırt dönmenin kalkmasıdır.