Sâffât 91-93. ayetler

Fe-râğa ilâ âlihetihim fe-kāle elâ te'külûn · Mâ leküm lâ tentıkūn · Fe-râğa aleyhim darban bi'l-yemîn

"Derken onların ilahlarına gizlice sokuldu ve dedi: 'Yemez misiniz? Ne oluyor size, konuşmuyor musunuz?' Sonra üzerlerine yürüyüp sağ eliyle vurdu."

Râğa — kök ر-و-غ. Kök Zâriyât 51/26'da ayrıntılı çözümlendi (fe-râğa ilâ ehlihî fe-câe bi-iclin semîn) ve tekrarlamıyorum.

Oradaki tanım: gizlice, fark ettirmeden bir tarafa çekilmek; yön değiştirerek sıvışmak. Râğa's-sa'leb — tilki yön değiştirerek kaçtı; mürâveğa — atlatmak, yanıltarak dönmek.

Ve burada kaydedilmesi gereken şey şudur: aynı fiil, aynı peygamber, iki ayrı sûre, iki ayrı iş — ve Sâffât'ta iki kez.

Bu, metinden doğrulanabilir bir olgudur ve üç geçişte de fiilin ortak yanı aynıdır: sessizce, haber vermeden yapılan bir hareket.

Zâriyât bölümünde bunun misafirlik âdâbındaki karşılığı kaydedilmişti: ev sahibi "size yemek hazırlayacağım" demiyor, haber vermeden çıkıyor. Burada aynı incelik ters yönde işliyor: kavim gitmiştir, İbrâhim geri kalmıştır ve kimseye haber vermeden puthaneye giriyor.

Ve sûrenin en ince dizim nüktelerinden biri buradadır. Aynı fiil iki ayet arayla iki ayrı harf-i cer alıyor:

Arapçada ilâ bir yöne gitmeyi, alâ ise bir şeyin üstüne çıkmayı / üzerine varmayı bildirir. Yani aynı fiil iki ayet arasında konuşmadan vurmaya geçiyor ve geçiş yalnız harf-i cerle işaretleniyor.

Bu, metinden doğrulanabilir bir dil olgusudur ve kayda değer bulunmuştur.

Ve İbrâhim'in putlara sorduğu iki soru, sûrenin başka yerleriyle bağlanıyor.

Birinci soru: elâ te'külûn — "yemez misiniz?"

Bu soru bir bağlama oturuyor: putların önüne yiyecek konması. Ayet bunu açıkça söylemiyor ama soru onu gerektiriyor. Fazlasını yazmıyorum.

Ve Zâriyât 51/27'de aynı cümle geçmişti — ama orada İbrâhim misafirlerine söylüyordu: fe-karrabehû ileyhim kāle elâ te'külûn. Aynı cümle, aynı kişi, iki ayrı muhatap.

Bu, iki sûre arasındaki en dikkat çekici kelime örtüşmelerinden biridir ve tamamen metin verisidir. Kendi okumam olarak kaydediyorum: aynı cümle, iki yerde de bir beklentinin karşılıksız kalması anını işaretliyor. Ama sonuç zıt: birinde korku, ötekinde eylem.

İkinci soru: mâ leküm lâ tentıkūn — "ne oluyor size, konuşmuyorsunuz?"

Nataka — kök ن-ط-ق: konuşmak, söz söylemek. Mantık — konuşma, söz; nutk — konuşma yetisi.

Ve mâ leküm kalıbı sûrede üçüncü kez geçiyor (25, 92, 154). Yukarıda tablo hâlinde verildi. Buradaki geçiş, üçünün ortasında duruyor ve tapılan tarafa yöneltilen tek soru budur.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: yirmi beşinci ayette inkârcılara "birbirinize niye yardım etmiyorsunuz?" diye soruluyordu; doksan ikinci ayette onların ilahlarına "niye konuşmuyorsunuz?" diye soruluyor. İki soru da bir işlevsizliği gösteriyor ve ikisi de cevapsız kalıyor. Sûre aynı yöntemi hem tapana hem tapılana uyguluyor.

Darb — kök ض-ر-ب: vurmak. Ve kelime mansûb, mef'ûl-i mutlak konumunda: fiili pekiştiriyor.

Dizim nüktesi: fe-râğa aleyhim darban — nahivciler darbanı ya râğanın mef'ûl-i mutlakı (mahzuf bir yadribu fiiline bağlı) ya da hâl sayar. İki çözüm de nakledilir; anlam değişmiyor.

Bi'l-yemîn — "sağ ile". Ve ifade sûrede ikinci kez geçiyor:

Aynı kelime, aynı sûre, iki ayrı harf-i cer (an / bi), iki ayrı ihtilaf. Bu bir metin verisidir.

Ve buradaki yemînin anlamı üzerinde de görüş ayrılığı vardır:

Üçü de klasik kaynaklarda nakledilir. Üçüncü görüşün Kur'an içi bir dayanağı vardır ve bu kayda değer; ama ayet burada böyle bir bağ kurmuyor. Tercih dayatmıyorum.

Ve bir kayıt kendi okumam olarak: birinci ve ikinci anlam birbirini dışlamıyor — Arapçada yemîn zaten "güçlü el" olduğu için sağ el demektir. Üçüncü anlam ise ayrı bir bilgi gerektiriyor ve metin onu vermiyor.