Sâffât 94-98. ayetler

Fe-akbelû ileyhi yeziffûn · Kāle e-ta'büdûne mâ tenhıtûn · Va'llâhu halakaküm ve mâ ta'melûn · Kālû'bnû lehû bünyânen fe-elkūhu fi'l-cahîm · Fe-erâdû bihî keyden fe-cealnâhümü'l-esfelîn

"Koşarak ona yöneldiler. Dedi ki: 'Kendi yonttuğunuz şeye mi tapıyorsunuz? Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yarattı.' Dediler: 'Onun için bir yapı kurun ve onu ateşe atın.' Ona bir tuzak kurmak istediler; biz de onları en alttakiler kıldık."

Kök ز-ف-ف. Ve kelimenin somut resmi kayda değer: devekuşunun koşuşu — kanatlarını açmış, yarı uçar yarı koşar hâlde hızlı gitmek. Zeffe'z-zelîm — devekuşu hızlı yürüdü.

Aynı kökten zifâf, gelinin damat evine götürülmesidir — Türkçedeki "zifaf" kelimesi buradan gelir. Dilcilerin kurduğu bağ: ikisinde de hızlı ve toplu bir götürülme vardır.

Kelime Kur'an'da yalnızca burada geçer.

Ve kıraat farkı nakledilir: yeziffûn (I. bâb) ve yüziffûn (IV. bâb). İkincisinde anlam "birbirlerini koşturarak" ya da "develerini koşturarak" olur. Anlam belirgin biçimde değişmiyor; imam adı vermiyorum.

Ve doksanıncı ayetle karşıtlık yukarıda tablo hâlinde verildi: dönüp gitmişlerdi (müdbirîn), şimdi koşarak dönüyorlar (akbelû). Sûre aynı topluluğu iki zıt yönde iki kez gösteriyor.

Ve İbrâhim'in sorusu, bütün bölümün en yoğun cümlesidir.

Nehate — kök ن-ح-ت. Bu kök bu tefsirde ilk kez çözümleniyor. Anlamı: sert bir maddeyi (taş, ağaç) yontarak biçim vermek. Nüĥâte — yontma sırasında düşen talaş; menhût — yontulmuş.

Kur'an kökü Semûd için de kullanır: ve tenhıtûne mine'l-cibâli buyûten fârihîn (Şuarâ 26/149) ve kânû yenhıtûne mine'l-cibâli buyûten âminîn (Hicr 15/82).

Ve fiilin seçimi bütün delili taşıyor — kendi okumam olarak kaydediyorum: İbrâhim "taşa mı tapıyorsunuz?" demiyor. "Yonttuğunuza mı tapıyorsunuz?" diyor. Yani nesnenin maddesi değil, kimin elinden çıktığı öne çıkarılıyor. Delilin merkezi maddede değil, üretimde.

Ve fiil muzâridir: tenhıtûn — "yontuyorsunuz". Yani iş bitmiş değil, sürüyor. Tapılan şey hâlâ üretim hâlinde.

Ve bu cümlenin son kelimesindeki mâ üzerinde iki okuma vardır. Bu, Arap dilinin klasik meselelerinden biridir ve tablo hâlinde veriyorum.

Her iki okuma da nahivcilerce nakledilir ve klasik tefsirlerde ikisi de savunulmuştur.

Ve bir kayıt gerekiyor — STYLE gereği: bu ayet kelâm ilminde uzun bir tartışmanın merkezinde yer almıştır. İkinci okuma (masdariyye) bu tartışmanın dayanaklarından biri sayılmıştır. Bu tefsirde o tartışmaya girilmiyor — çünkü mesele burada bir dil meselesi olarak duruyor ve iki okuma da dilce mümkündür.

Dizim bakımından kaydedilebilecek olan şudur ve bir hüküm değildir: doksan beşinci ayette mâ tenhıtûn açıkça mevsûledir ("yonttuğunuz şey"). Doksan altıncı ayetteki mâ ta'melûn onun hemen ardından geliyor ve aynı kalıptadır. İki ayetin peş peşe gelmesi, birinci okumaya dizim bakımından bir kolaylık sağlıyor. Bu, ikinci okumayı elemez.

Ve delilin kendisi her iki okumada da aynı yere varıyor: yapan da yapılan da yaratılmıştır. Yaratılmış olan, yaratılmış olana tapamaz.

Va'llâhu halakaküm — dizim nüktesi: cümle vâv ile başlıyor ve nahivciler bunu hâl vâvı sayar: "…tapıyorsunuz, oysa Allah sizi yarattı." Yani cümle ayrı bir bilgi değil, sorunun içine yerleştirilmiş bir itiraz.

Ve kavmin cevabı kayda değerdir: bir delil değil, bir emir.

İbrâhim iki soru sormuştu (95-96). Cevap gelmiyor. Bunun yerine birbirlerine talimat veriyorlar.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: doksan ikinci ayette İbrâhim putlara "niye konuşmuyorsunuz?" diye sormuştu. Doksan yedinci ayette kavim de soruya cevap vermiyor. İki taraf da aynı şeyi yapıyor: soruya karşılık vermemek. Sûre bu paralelliği kurmuyor; ben bir gözlem olarak kaydediyorum.

Übnû lehû bünyânen — fiil ve mef'ûl aynı kökten (ب-ن-ي). Sûrede bu üçüncü kez oluyor: kāle kāilün (51), ya'meli'l-âmilûn (61), übnû … bünyânen (97). Bu, sayılabilir bir dil olgusudur.

Bünyân — yapı, bina. Ne olduğu söylenmiyor. Klasik tefsirlerde ateş yakmak için kurulan bir ocak ya da duvar olduğu söylenir. Ayet vermiyor, ben de vermiyorum.

Fe-elkūhü fi'l-cahîm — "onu cehenneme atın". Ve kelime seçimi kayda değer: nâr (ateş) değil, el-cahîm deniyor.

el-Cahîm sûrede altıncı kez geçiyor (23, 55, 64, 68, 97, 163). Ve bu, kelimenin dünyadaki bir ateş için kullanıldığı tek yerdir.

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve bağlayıcı değildir: sûre boyunca el-cahîm âhiret azabının adıdır. Doksan yedinci ayette aynı kelime bir insan topluluğunun yaktığı ateş için kullanılıyor. Yani insanlar, kendi ellerinde âhiret azabının adını taşıyan bir şey kuruyorlar — ve bir sonraki ayette bunun sonucu geliyor: fe-cealnâhümü'l-esfelîn.

Elkū — kök ل-ق-ي, IV. bâb: atmak. Kök Kāf'de ayrıntılı işlendi ve orada aynı kökün sûre içinde dört ayrı işte kullanıldığı tablo hâlinde verilmişti (elkaynâ, yetelakka, elkıyâ, elka's-sem'). Ve orada elkıyâ fî cehennem ile bu ayet aynı alandadır.

Keyd — kök ك-ي-د: gizlice zarar vermek için düzen kurmak. Kök Târık 86/15-16'da (innehüm yekîdûne keydâ · ve ekîdü keydâ) ayrıntılı işlendi. Oraya dayanıyorum.

Ve erâdû bihî keyden dizimi kayda değer: keyd nekre (belirsiz) geliyor ve erâde fiilinin mef'ûlü. "Bir tuzak istediler" — yani niyet vurgulanıyor, tuzağın kendisi değil.

Kendi okumam olarak: ayet "tuzak kurdular" demiyor, "tuzak kurmak istediler" diyor. Ve hemen ardından sonucu veriyor. Arada ateşin ne olduğu, İbrâhim'e ne olduğu anlatılmıyor. Kur'an bunu başka yerde anlatır (Enbiyâ 21/69). Burada anlatılmıyor ve ben eklemiyorum.

el-Esfelîn — kök س-ف-ل: aşağı olmak. Sifle — aşağı taraf; esfel — en aşağı. Kur'an'da: sümme radednâhu esfele sâfilîn (Tîn 95/5) — Tîn'de işlendi.

Ve karşıtlık kaydedilmeli — bu metin verisidir:

Yükseltmek istediler, aşağı düştüler. Ve iki kelime de yükseklik-alçaklık ekseninde: bünyân (yapı, yükselen şey) ve esfel (en aşağı). Bu, kelime seçiminden okunan bir karşıtlıktır.

Ve dizinin öteki bölümleriyle karşılaştırma: Nûh bölümünde karşı taraf ağraknâ (boğduk), Lût bölümünde demmernâ (yok ettik) fiiliyle anılıyordu. İbrâhim bölümünde helâk değil, alçalma var. Kavim yok edilmiyor; konumu değiştiriliyor. Bu, dizideki tek istisnadır ve metinden sayılabilir.