Sâffât 99-101. ayetler

Ve kāle innî zâhibün ilâ rabbî seyehdîn · Rabbi heb lî mine's-sâlihîn · Fe-beşşernâhü bi-ğulâmin halîm

"Ve dedi: 'Ben Rabbime gidiyorum; O bana yol gösterecek. Rabbim, bana sâlihlerden [bir çocuk] bağışla.' Biz de ona uysal huylu bir oğul müjdeledik."

Dizim nüktesi ve önemli: innî zâhibün — isim cümlesi ve ism-i fâil. Sezhebü (gideceğim) ya da ezhebü (gidiyorum) denebilirdi.

Arapçada ism-i fâil, fiilin kararlaşmış ve kişiye sıfat olmuş hâlini bildirir. Yani "gideceğim" değil, "ben gidenim" — karar verilmiş, iş bitmiş.

Zâhibün ilâ rabbî — "Rabbime gidiyorum". Ve ifade üzerinde bir kayıt gerekiyor: cümle bir mekân değişikliğini bildiriyor, ama varılacak yer bir yer adıyla değil, bir nispetle veriliyor. Kur'an başka yerde bunu bir hicret olarak anar: innî muhâcirun ilâ rabbî (Ankebût 29/26).

Yani gidilen yer değil, gidilen taraf söyleniyor. Bu, Kur'an'ın yer adı vermeme tercihiyle uyumludur ve bu tefsirde de yer adı verilmiyor.

Seyehdîn — "bana yol gösterecek". Ve fiilin sonundaki yâ düşmüş: seyehdînî değil seyehdîn. Bu, fâsıla (ayet sonu) uyumu içindir ve Kur'an'da yaygın bir kullanımdır. Kāf bölümünde aynı olgu vaîd kelimesi için kaydedilmişti.

Ve kök ه-د-ي sûrede ikinci kez geçiyor:

Üç geçiş, aynı kök, iki zıt yön. Bu, metinden sayılabilir bir olgudur.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: İbrâhim "yolu biliyorum" demiyor, "O bana yol gösterecek" diyor. Yani kararı verirken varış noktasını bilmiyor. Kararın dayanağı bilgi değil, güven.

Ve bu, sûrenin en dikkat çekici dizim nüktelerinden biridir: cümlede bir mef'ûl eksik.

Heb lî mine's-sâlihîn — "bana sâlihlerden … bağışla". Neyi bağışlaması istendiği söylenmiyor.

Nahivciler bunu hazif (eksiltme) sayar ve mahzuf kelimeyi veleden (bir çocuk) ya da ğulâmen (bir oğul) diye tamamlar. Tamamlama bir sonraki ayetten geliyor: fe-beşşernâhü bi-ğulâmin halîm.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: dua, istenen şeyi adlandırmıyor; istenen şeyin niteliğini adlandırıyor. "Bana bir oğul ver" değil, "bana sâlihlerden ver". Yani talebin merkezinde varlık değil, vasıf var.

Vehebe — kök و-ه-ب: karşılıksız vermek, bağışlamak. Hibe — karşılıksız verilen şey. Kelimenin merkezinde karşılıksızlık vardır: satış değil, ödül değil, bağış.

Sâlih — kök ص-ل-ح: bir şeyin bozukluktan uzak, işe yarar, düzgün olması. Zıddı fesâd (bozulma). Kök Bakara'de çözümlendi.

Ve kelime sûrede bir kez daha geçecek: ve beşşernâhü bi-İshâka nebiyyen mine's-sâlihîn (112). Yani duada istenen vasıf (sâlihlerden olmak), yüz on ikinci ayette İshak için açıkça verilecek. Bu, metinden doğrulanabilir bir bağdır.

Beşşera — kök ب-ش-ر, II. bâb. Kök Zâriyât 51/28'de (ve beşşerûhü bi-ğulâmin alîm) ve Abese'de işlendi.

Oradaki kayıt: kökün asıl anlamı beşere (deri, ten) ile bağlantılıdır — müjde, insanın yüzünün derisini değiştiren haberdir. Ve kök hem iyi hem kötü haber için kullanılabilir; Kur'an kötü haber için de kullanır (fe-beşşirhüm bi-azâbin elîm).

Ğulâm — ergenliğe yaklaşan ya da yeni ermiş erkek çocuk. Kelime Tûr 52/24'te (ğılmânün lehüm) geçmişti.

İbrâhim'e Kur'an'da iki müjde verilir ve Sâffât ikisini de içeriyor. Sıfatları farklıdır:

Yani Kur'an'da ğulâmin alîm (bilgili oğul) müjdesi iki yerde geçiyor, ğulâmin halîm (uysal oğul) müjdesi ise yalnız burada.

Bu fark, aşağıda ele alacağım "hangi oğul" meselesinin dayanaklarından biridir ve orada tabloya konacak.

Halîm — kök ح-ل-م. Ve kelimenin anlamı kayda değer: öfkelenmesi gereken yerde acele etmemek, kendine hâkim olmak, ağır başlı olmak. Hilm — sabırlı ve yumuşak olmak; zıddı sefeh (hafiflik, düşüncesizlik).

Kur'an kelimeyi İbrâhim'in kendisi için de kullanır: inne İbrâhîme le-evvâhün halîm(Tevbe 9/114) ve inne İbrâhîme le-halîmün evvâhün münîb (Hûd 11/75). Yani baba için kullanılan sıfat, oğul için de kullanılıyor. Bu, metinden doğrulanabilir bir olgudur.

Ve kendi okumam olarak kaydediyorum: halîm sıfatı, yüz ikinci ayette gerçekleşecek olan sahne için tam da gereken sıfattır. Ağır başlılık, acele etmeme, öfkelenmeme — çocuğun vereceği cevap tam olarak budur. Sıfat, sahneden bir ayet önce veriliyor.