Sâd 17-20. ayetler

İsbir alâ mâ yekūlûne ve'zkür abdenâ Dâvûde ze'l-eyd, innehû evvâb · İnnâ sahharne'l-cibâle meahû yüsebbıhne bi'l-aşiyyi ve'l-işrâk · Ve't-tayra mahşûra, küllün lehû evvâb · Ve şedednâ mülkehû ve âteynâhü'l-hikmete ve fasle'l-hitâb

"Onların dediklerine sabret ve güç sahibi kulumuz Dâvûd'u an; o, çokça dönendi. Biz dağları onunla birlikte boyun eğdirdik: akşam ve gün doğarken tesbih ederlerdi. Toplanmış hâlde kuşları da — hepsi ona döner haldeydi. Mülkünü sağlamlaştırdık; ona hikmet ve sözü ayırma yeteneği verdik."

Yukarıda tablolandı; burada tamamlıyorum. Altıncı ayette Mekke'nin ileri gelenleri kendi topluluklarına va'sbirû alâ âlihetiküm demişti. Burada aynı kök, aynı harf-i cer, farklı nesne: isbir alâ mâ yekūlûn.

Ve nesnedeki fark, kendi okumam olarak kaydedilmeye değer:

Kāf 50/39'da da aynı emir aynı lafızla geçiyordu: fe'sbir alâ mâ yekūlûn. İki sûre, elçiye verilen aynı emri aynı kelimelerle veriyor. Bu doğrulanabilir bir tekrardır.

Ve şimdi sûrenin en uzun bölümü başlıyor. Yapısı tekrara dayanıyor:

Dört kez aynı emir. Ve Süleymân bu listede yoktur — çünkü o, otuzuncu ayette Dâvûd'a verilen olarak giriyor (ve vehebnâ li-Dâvûde Süleymân), ayrı bir emirle değil.

Ve fiil, sûrenin omurga kökündendir: ذ-ك-ر. Yukarıda tablolandığı gibi kelime sûrede sekiz kez geçiyor. Birinci ayette Kur'an zi'z-zikr diye anılmıştı; burada aynı kökten bir emir geliyor ve kırk dokuzuncu ayette anlatılanların tamamı hâzâ zikr diye adlandırılacak.

Yani sûre kendi kıssa bölümünü, kendi açılış sıfatıyla adlandırıyor. Bu doğrulanabilir bir çerçevedir.

Bu tamlama sûrede dört kez geçer (17, 30 ni'me'l-abd, 41, 44 ni'me'l-abd) ve seksen üçüncü ayette İblîs'in ağzında bir kez daha görünür: ibâdeke minhümü'l-muhlasîn.

Kaydedilecek olan şudur: peygamberler bu sûrede önce kul diye anılıyor, sonra ne verildiği söyleniyor. Sıralama her seferinde aynı:

Kendi okumam olarak kaydediyorum: sûre, bir polemiğin ortasında — "niçin o seçildi?" sorusunun on ayet ardından — peygamberliği bir kulluk olarak tanımlıyor. Karşı taraf makam görüyordu; metin görev diyor.

أَيْد — kök أ-ي-د: güç, kuvvet, destek. Eyyede — destekledi, güçlendirdi; te'yîd — destekleme.

Zâriyât 51/47'de bu kelime ayrıntılı olarak işlendi ve orada Sâd 38/17 belirleyici karîne olarak kullanıldı. Oradaki tespit şuydu:

"Sâd 38/17 belirleyici bir karînedir, çünkü orada kelime tenvinsiz ve tamlama halinde geçiyor (ze'l-eyd), dolayısıyla yedin (el) çoğulu olma ihtimali yok — açıkça 'güç' anlamında."

Oraya dayanıyorum ve tekrarlamıyorum.

Buraya eklenecek olan, kelimenin bu sûre içindeki akrabasıdır. Kırk beşinci ayette şu geçecek: üli'l-eydî ve'l-ebsâr — "eller ve gözler sahipleri." Orada kelime yedin (el) çoğuludur ve ayrı bir yerde işleyeceğim. İki tamlama benzer görünür, farklıdır:

İkisi arasındaki fark yazıda görünür: 45. ayette sonda bir yâ vardır (ٱلْأَيْدِى), 17. ayette yoktur (ٱلْأَيْد).

أ-و-ب kökü Kāf 50/32'de işlendi. Oradaki kayıt: "Evvâb, fa''âl veznindedir: çokça dönen… kelime bir kerelik bir dönüşü değil, dönmeyi huy hâline getirmiş olmayı anlatıyor." Oraya dayanıyorum.

Sâd'a özgü olan, kelimenin sıklığıdır: üç peygamber için üç kez (17 Dâvûd, 30 Süleymân, 44 Eyyûb), ve bir kez de on dokuzuncu ayette.

Ve Ğâşiye'de kaydedildiği gibi Kāf 50/32'de aynı sıfat bir genel vasıf olarak geçer: li-külli evvâbin hafîz. Yani Sâd'da üç peygambere verilen sıfat, Kāf'ta herkese açılıyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: üç peygamberin üçü de aynı tek sıfatla anılıyor. Ve bu sıfat, verilen mülke, güce ya da sabra dair değil; geri dönmeye dair. Yani sûre, üç ayrı hayatın ortak noktası olarak elde edileni değil, dönülen yeri gösteriyor.

سَخَّرَ — kök س-خ-ر. Ve kökün iki dalı vardır; Câsiye ve Zuhruf'de işlendi:

İki dalın ortak noktası, dilcilerin kaydettiğine göre, bir şeyi kendi iradesi dışında bir işe koşmaktır.

Ve bu sûrede iki dal da geçiyor: burada sahharnâ (teshîr, 18 ve 36), altmış üçüncü ayette ittehaznâhüm suhriyyâ (alay). Aynı kök, biri nimet biri kusur.

سَبَّحَ — kök س-ب-ح. Somut anlamı: suda ya da havada hızla, engelsizce hareket etmek. Sebeha — yüzdü. Ve tesbîh, Allah'ı noksanlıklardan uzak tutmaktır — kökteki "engelsiz akış" resmiyle bağı: bir şeyin kendine yakışmayandan uzağa geçmesi.

Dağların ve kuşların tesbihi meselesinde klasik tefsirlerde iki tavır nakledilir:

İkisi birbirini dışlamaz ve tercih dayatmıyorum. İsrâ 17/44 ayeti, birinci görüşü metinden destekliyor; ayetin buradaki meahû ("onunla birlikte") kaydı ise ikinciye işaret ediyor olabilir.

بِٱلْعَشِىِّ وَٱلْإِشْرَاقِ — iki vakit anılıyor: akşamüstü ve güneşin doğuş vakti.

إِشْرَاق — kök ش-ر-ق: doğmak, ışımak. Şark — güneşin doğduğu yön. IV. bâb masdarı: güneşin yükselip ışığın yayılması — yani doğuşun hemen sonrası, ışığın her yeri kapladığı an.

Ğâfir (Mü'min) 40/55'te benzer bir ikili işlenmişti: bi'l-aşiyyi ve'l-ibkâr — akşamüstü ve sabah erken. Ve oradaki kayıt burada da geçerlidir: "İki uç vakit anılarak arası kapsanıyor."

İki sûrede aynı kelime (el-aşiyy) kullanılıyor, ikinci kelime değişiyor:

Ve el-aşiyy kelimesi bu sûrede otuz birinci ayette bir kez daha geçecek — bu kez Süleymân'ın atlarının önüne getirildiği vakit olarak. Aynı vakit, iki peygamber, iki ayrı sahne: birinde tesbih, ötekinde bir gecikme. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; aşağıda ilgili yerde geri döneceğim.

مَحْشُورَة — kök ح-ش-ر: bir araya toplamak, sürüp bir yere yığmak. Kelime Kur'an'da en çok kıyamet toplanması için kullanılır (haşr).

Burada ism-i mef'ûl: toplanmış, bir araya getirilmiş. Kuşlar kendiliğinden değil, toplanmış olarak geliyorlar.

كُلٌّ لَّهُۥٓ أَوَّابٌ — "hepsi ona döner haldeydi."

Zamir (lehû) kime dönüyor? Müfessirler ayrılır:

Tercih dayatmıyorum. İkinci görüş, kelimenin kök anlamındaki "geri gelme" resmine dayanır: bir sese karşılık veren yankı da bir tür dönüştür.

شَدَّ — kök ش-د-د: bir şeyi sıkıca bağlamak, germek, sağlamlaştırmak. Şedîd — sağlam, çetin. Somut anlamı bir düğümü sıkmaktır.

Ve fiilin nesnesi mülktür. Yani verilen şey mülkün kendisi değil — mülk zaten vardı; verilen, mülkün sağlamlığıdır.

Kaydedilmeye değer: on birinci ayette karşı taraf mehzûm (çökmüş) diye anılmıştı — ه-ز-م kökünün resmi, içi boşalan bir şeyin çökmesiydi. Burada tam zıddı: şedednâ — sıkıştırdık, sağlamlaştırdık. İki kök birbirinin karşıtıdır: biri gevşeyip çökme, öteki gerilip tutma.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; sûre bu karşıtlığı ayrıca vurgulamıyor.

Ve şimdi sûrenin en önemli terimlerinden birine geliyoruz.

فَصْل — kök ف-ص-ل. Kök Fussilet 41/3'te işlendi ve orada kaydedilen şuydu: "Kökün somut anlamı: iki şeyi birbirinden ayırmak, aralarına mesafe koymak." Oraya dayanıyorum ve kök çözümlemesini tekrarlamıyorum.

Fussilet'te kelime II. bâbdaydı (tafsîl — bir bütünü parçalarına ayırmak, ayrıntılandırmak). Burada masdar sade hâliyle geliyor: fasl — ayırmak.

خِطَاب — kök خ-ط-ب: birine yönelerek konuşmak. Hutbe — topluluğa yönelen konuşma; hitap — muhataba yönelen söz. Kelimenin kökünde bir yöneliş var: söz bir hedefe doğrudur.

Şimdi terkip: faslü'l-hitâb — "sözü ayırmak". Ve müfessirler bunu birkaç türlü açıklar:

Birinci görüş, sûrenin kendi akışıyla en uyumlu olanıdır ve gerekçesi metindedir: bir sonraki ayet (21) bir dava sahnesi açıyor, yirmi altıncı ayet ise açıkça hüküm verme emrini içeriyor (fahküm beyne'n-nâsi bi'l-hakk). Ama bu bir tercih değil bir gözlemdir; diğer izahlar da nakledilir ve birbirini dışlamazlar.

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı kökün somut anlamıdır: fasl, iki şeyi ayırmaktır. Hüküm vermek, ayette bir güç kullanımı olarak değil, bir ayırma işlemi olarak adlandırılıyor. Hâkim, karışmış olanı ayırır. Ve bu, bir sonraki sahnede tam olarak yapılamayacak olan şeydir — Dâvûd, iki sözden yalnız birini dinleyerek hükmedecek; yani ayıracağı iki şeyden birini eline almadan.

Ve terkip içindeki hitâb kelimesi yirmi üçüncü ayette geri dönecek: davacı ve azzenî fi'l-hitâb diyecek — "sözde beni bastırdı."

İki kelime, üç ayet arayla ve aynı kökten. Birine sözü ayırma yeteneği verilmiş; öteki sözde bastırılmaktan şikâyet ediyor. Bu, doğrulanabilir bir lafız bağıdır ve sahnenin kurulmasında rol oynuyor.