Sâd 41-44. ayetler

Ve'zkür abdenâ Eyyûbe iz nâdâ rabbehû ennî messeniye'ş-şeytânü bi-nusbin ve azâb · Urkud bi-riclike, hâzâ muğteselün bâridün ve şerâb · Ve vehebnâ lehû ehlehû ve mislehüm meahüm rahmeten minnâ ve zikrâ li-üli'l-elbâb · Ve huz bi-yedike dığsen fadrib bihî ve lâ tahnes, innâ vecednâhü sâbirâ, ni'me'l-abd, innehû evvâb

"Kulumuz Eyyûb'u da an. Hani Rabbine seslenmişti: 'Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu.' 'Ayağınla yere vur: işte serin bir yıkanma yeri ve bir içecek.' Ona ailesini ve onlarla birlikte bir mislini bağışladık — bizden bir rahmet ve akıl sahipleri için bir öğüt olarak. 'Eline bir demet al, onunla vur ve yemininden dönme.' Biz onu sabreden bulduk. Ne güzel kul! O, çokça dönendi."

Sûre üçüncü kez ve'zkür abdenâ diyor. Ve bu kıssanın öncekilerden farkı, verilenle değil alınanla başlamasıdır.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: ilk iki kıssada verilenlerin ardından bir sınama gelmişti; üçüncüde sınama başta duruyor. Sûre, aynı sıfatın (evvâb) üç ayrı hâlde de aynı olduğunu gösteriyor.

نَادَىٰ — kök ن-د-ي: yüksek sesle çağırmak. Ve bu kök üçüncü ayette geçmişti: fe-nâdev velâte hîne menâs — "feryat ettiler ama kaçış vakti değildi."

Bu, doğrulanabilir bir lafız ortaklığıdır ve kendi okumam olarak kaydediyorum: aynı fiil iki yerde, iki zıt sonuçla. Ayıran şey feryadın kendisi değil, zamanı. Üçüncü ayet bir vakit meselesi kurmuştu; kırk birinci ayet o meselenin öteki yüzünü gösteriyor.

مَسَّ — kök م-س-س: dokunmak. Ve kelimenin ayırıcı yanı, hafifliğidir: mess, bir şeye değmektir — çarpmak, vurmak değil.

نُصْب — kök ن-ص-ب. Ğâşiye 88/3'te ve İnşirâh'de bu kelime işlendi ve orada bu ayet anıldı: "Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu" (Sâd 38/41).

Kökün somut anlamı: bir şeyi dikmek, ayakta tutmak. Nasb — dikili taş; mansıb — kişinin dikildiği yer. Ve buradan: nasab/nusb — yorulmak, bitkinlik. Dilcilerin kurduğu bağ şudur: uzun süre ayakta durmak yorar.

Yani kelime "acı" değil, tükenme bildiriyor.

İki kelime birlikte, iki yönü kapsıyor: içerideki tükeniş ve dışarıdaki sıkıntı.

Ve burada dikkatle okunması gereken bir dizim var.

Eyyûb, derdi şeytana nispet ediyor: messeniye'ş-şeytân. Ama seslendiği kişi Rabbidir: nâdâ rabbeh.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı cümlenin öznelerinin ayrılmasıdır:

Yani cümlede bir sitem yok. Eyyûb Rabbine sesleniyor ama derdi ona nispet etmiyor. Ve bu, kırk dördüncü ayetteki hükmü (innâ vecednâhü sâbirâ) hazırlıyor.

Klasik tefsirlerde şeytanın buradaki rolü tartışılmıştır ve ihtilaf gerçektir:

Üçünü de aktarıyorum, tercih dayatmıyorum. Ve bu bahiste rivayete dayalı ayrıntılara — hastalığın türü, süresi, ailesinin başına gelenler gibi — girmiyorum; ayet bunların hiçbirini söylemiyor.

رَكَضَ — kök ر-ك-ض. Somut anlamı: ayağıyla vurmak, tepmek. Dilciler kelimenin özellikle binicinin atı mahmuzlamak için ayağını vurması için kullanıldığını kaydeder. Buradan "koşmak, hızla gitmek" anlamı da çıkar (Enbiyâ 21/12 — izâ hüm minhâ yerkudûn).

Ve emrin niteliği kaydedilmelidir: bir fiil isteniyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: cevap bir müjde cümlesi değil, bir hareket emri. Hasta ve tükenmiş bir kişiye, ayağını yere vurması söyleniyor. Yani şifa, kişinin kendi hareketinin ardından geliyor.

Ve bu, Kur'an'da benzeri olan bir kalıptır: Meryem'e de bir emir verilir — ve hüzzî ileyki bi-cız'ı'n-nahleti tüsâkıt aleyki rutaben ceniyyâ (Meryem 19/25): hurma dalını kendine doğru silkelemesi istenir. İki yerde de imkânsız görünen durumda küçük bir fiil isteniyor. Bu bağı ben kuruyorum; ayetler birbirine atıf yapmıyor.

مُغْتَسَل — kök غ-س-ل: yıkamak. VIII. bâbdan ism-i mekân ya da ism-i âlet: yıkanılacak yer, ya da yıkanmaya yarayan şey (su).

بَارِد — kök ب-ر-د: soğuk, serin.

Ve iki kullanım veriliyor: yıkanmak ve içmek.

Bir gözlem olarak kaydediyorum: kırk birinci ayette dert iki kelimeyle verilmişti (nusb — içeriden tükenme, azâb — dışarıdan sıkıntı). Kırk ikinci ayette karşılık da ikili geliyor: içmek ve yıkanmak. İki kelime, iki derde karşılık düşüyor.

Ve bârid sıfatı kaydedilmelidir: sûrenin elli yedinci ayetinde ateştekilere verilecek içecek hamîm (kaynar su) olacak. Aynı sûrede iki içecek: biri serin, öteki kaynar. Bu, metinden doğrulanabilir bir karşıtlıktır.

Ve kök و-ه-ب dördüncü ve son kez geliyor. Yukarıda tablolandı: el-Vehhâb (9) → vehebnâ (30) → heb lî (35) → vehebnâ (43).

وَمِثْلَهُم مَّعَهُمْ — "ve onlarla birlikte bir mislini".

Müfessirler bu ifadeyi iki türlü açıklar:

Tercih dayatmıyorum.

رَحْمَةً مِّنَّا وَذِكْرَىٰ لِأُو۟لِى ٱلْأَلْبَٰبِ — ve iki gerekçe veriliyor:

Kendi okumam olarak kaydediyorum: ayet, olayın hem yaşanma hem de anlatılma sebebini veriyor. Ve ikinci gerekçe, yirmi dokuzuncu ayetteki kitabın indiriliş gerekçesiyle birebir aynı kelimeleri kullanıyor: ve li-yetezekkera ulü'l-elbâb. Yukarıda tablolandı.

ضِغْث — kök ض-غ-ث. Ve dilciler kelimeyi şöyle tarif eder: bir elin kavrayabileceği kadar, karışık ot, dal ya da ekin demeti. Bir tutam. Kelimenin kökünde bir karışıklık ve bir arada tutulmuşluk var; aynı kökten edğâsü ahlâm — karışık rüyalar (Yûsuf 12/44).

تَحْنَثْ — kök ح-ن-ث. Somut anlamı: günah, ağır suç; ve yeminden dönmek. Hıns — yemini bozmak. Kelimenin kökündeki asıl anlam "ağır yük, günah"tır ve yemin bozmanın bir günah sayılmasından ötürü bu anlama geçmiştir.

Şimdi ihtilaf. Ayet bir emir veriyor ama emrin arka planını (yeminin ne olduğunu) söylemiyor.

Bu meselede kesinlikle tercih dayatmıyorum ve gerekçem şudur: ayet, meselenin üç unsurundan ikisini (yeminin içeriği ve muhatabı) söylemiyor. Metnin sustuğu yerde susuyorum.

Lafzen doğrulanabilir olan tek şey şudur: bir yemin vardır, bozulmaması istenmektedir, ve yerine getirilme biçimi hafifletilmiştir.

Bir gözlem olarak kaydediyorum: dığs kelimesinin seçimi — bir avuç ince dal — hafifliği bildiriyor. Yani ayette anlatılan şey, bir yükümlülüğün iptali değil, ağırlığının azaltılmasıdır. Yemin duruyor; taşınma biçimi değişiyor.

Ve şimdi sûrenin sabır zinciri kapanıyor. Yukarıda tablolandı; burada tamamlıyorum.

İki emir ve bir hüküm. Ve hüküm cümlesinin biçimi kaydedilmelidir: innâ vecednâhü sâbirâ — "onu sabreden bulduk."

وَجَدَ — kök و-ج-د: bulmak. Fiil, bir sınamanın sonucunu bildiren kalıptır: aranan bir şey, arandığı yerde bulunmuştur.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı fiil seçimidir: ayet "o sabretti" demiyor; "onu sabreden bulduk" diyor. Yani sabır, iddia edilen değil, sınandıktan sonra tespit edilen bir şey olarak veriliyor.

Ve bu, kırk birinci ayetle birlikte okunmalıdır. Eyyûb şikâyet etmişti — messeniye'ş-şeytânü bi-nusbin ve azâb. Yani derdini söylemiş olmak, sabreden bulunmasına engel değil.

Bunu kendi çıkarımım olarak açıkça kaydediyorum, çünkü yaygın bir yanlış anlamayı düzeltiyor: ayetin tarif ettiği sabır, sessizlik değildir. Eyyûb konuşuyor, derdini Rabbine götürüyor, bir cevap alıyor — ve sabreden bulunuyor. Ayette bu ikisi arasında bir çelişki kurulmuyor.

نِّعْمَ ٱلْعَبْدُ إِنَّهُۥٓ أَوَّابٌ — otuzuncu ayetin birebir tekrarı. İki peygamber (Süleymân ve Eyyûb), aynı iki cümleyle kapanıyor.