Sâd 36-40. ayetler tefsiri

38/36-40

فَسَخَّرْنَا لَهُ ٱلرِّيحَ تَجْرِى بِأَمْرِهِۦ رُخَآءً حَيْثُ أَصَابَ · وَٱلشَّيَٰطِينَ كُلَّ بَنَّآءٍ وَغَوَّاصٍ · وَءَاخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِى ٱلْأَصْفَادِ · هَٰذَا عَطَآؤُنَا فَٱمْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ · وَإِنَّ لَهُۥ عِندَنَا لَزُلْفَىٰ وَحُسْنَ مَـَٔابٍ

Fe-sahharnâ lehü'r-rîha tecrî bi-emrihî ruhâen haysü esâb · Ve'ş-şeyâtîne külle bennâin ve ğavvâs · Ve âharîne mukarranîne fi'l-asfâd · Hâzâ atâunâ fe'mnün ev emsik bi-ğayri hisâb · Ve inne lehû indenâ le-zülfâ ve husne meâb

"Rüzgârı ona boyun eğdirdik: emriyle, dilediği yere yumuşakça akıp giderdi. Şeytanları da — her yapı ustasını ve dalgıcı — ve zincirlere vurulmuş başkalarını da. 'İşte bu, bizim verdiğimizdir; ister ver, ister tut — hesabı yok.' Katımızda onun bir yakınlığı ve güzel bir varış yeri vardır."

فَسَخَّرْنَا لَهُ ٱلرِّيحَ — ve on sekizinci ayetin karşılığı

Aynı fiil (sahharnâ) on sekizinci ayette Dâvûd için kullanılmıştı: sahharne'l-cibâle meahû.

İki cümle arasındaki fark, harflerdedir ve incedir:

Ayet	İfade	Harf	Ne bildiriyor
18	sahharne'l-cibâle meahû	مَعَ — birlikte	Dağlar Dâvûd'la beraber tesbih ediyor
36	sahharnâ lehü'r-rîh	لَ — için	Rüzgâr Süleymân'ın emrinde

Bu doğrulanabilir bir fark ve kendi okumam olarak kaydediyorum: Dâvûd'a verilen, birlikte yapılan bir iştir; Süleymân'a verilen, emre bağlı bir güçtür. İkisi de teshîrdir, ilişkinin biçimi farklı.

رُخَآءً — yumuşakça

Kök ر-خ-و: yumuşak olmak, gevşek olmak. Rihve — gevşeklik; rahâ — genişlik, bolluk (aynı kökün akrabası).

Kelimenin seçimi kaydedilmeye değer. Rüzgâr Kur'an'da çoğunlukla güç ve şiddetle anılır (rîhan sarsarâ — Fussilet 41/16; Kamer 54/19). Burada tam tersi bir sıfat: ruhâ — yumuşak.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: bu, verilen gücün kontrollü olduğunu bildiriyor. Rüzgâr onun emrinde ama sert değil. Güç, taşıdığı şeyi hırpalamayacak bir kıvamda veriliyor.

حَيْثُ أَصَابَ — kök ص-و-ب: bir şeye isabet etmek, doğru hedefi bulmak. Sevâb — hedefi tutan; musîbet — isabet eden (olumsuz yönde).

İfade "dilediği yere" diye çevrilir; ama kelimenin kökü "istedi" değil "isabet etti"dir. Dilciler esâbe fiilinin bu kullanımda "kastetmek, yönelmek" anlamına geldiğini kaydeder.

وَٱلشَّيَٰطِينَ كُلَّ بَنَّآءٍ وَغَوَّاصٍ — iki iş

İki meslek adı veriliyor ve ikisi de fa''âl veznindedir — yani meslek bildiren kalıp:

Kelime	Kök	İş	Yönü
بَنَّاء	ب-ن-ي	Yapı ustası	Yukarı — inşa
غَوَّاص	غ-و-ص	Dalgıç	Aşağı — dalmak

Bir gözlem olarak kaydediyorum: iki iş, iki zıt yön. Biri yükseltir, öteki iner. Ve ikisi de çıkarma işidir: biri taşı yerinden alıp binaya koyar, öteki denizin dibinden bir şey çıkarır.

غَاصَ — kök غ-و-ص: suya dalmak. Dilciler kelimenin özellikle inci çıkarmak için kullanıldığını kaydeder.

مُقَرَّنِينَ فِى ٱلْأَصْفَادِ — zincire vurulmuşlar

مُقَرَّنِين — kök ق-ر-ن: iki şeyi birbirine bağlamak, yan yana getirmek. II. bâbdan ism-i mef'ûl: birbirine bağlanmış.

Kökün somut anlamı: iki hayvanı aynı boyunduruğa koşmak. Karîn — yan yana bağlanan; Kāf 50/23 ve 27'de bu kelime işlendi.

أَصْفَاد — tekili safed. Kök ص-ف-د: bağ, zincir, bukağı. Dilciler safedi "elleri boyna bağlayan bağ" diye tarif eder.

Ve üç grup sayılıyor:

Grup	Ne yapıyor
Rüzgâr	Taşıyor
Şeytanlar (yapıcı, dalgıç)	Çalışıyor
Öteki şeytanlar	Bağlı

Kendi okumam olarak kaydediyorum: verilen güç, sadece hizmet ettirme gücü değil, dizginleme gücüdür de. Bir kısmı iş yapıyor, bir kısmı zapt edilmiş. Yani mülkün içinde bir düzen var: her şey serbest değil.

هَٰذَا عَطَآؤُنَا فَٱمْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ — verişin şartı

Ve şimdi otuz beşinci ayetteki duanın cevabı geliyor.

عَطَاء — kök ع-ط-و: vermek, uzatmak. A'tâ — verdi. Kökün somut anlamı bir şeyi elden ele uzatmaktır.

فَٱمْنُنْ — kök م-ن-ن. Ve kelimenin iki dalı vardır:

Dal	Anlam
İyilik etmek, bağışta bulunmak	Menne aleyhi — ona lütufta bulundu
Başa kakmak	Mennün — verdiğini yüzüne vurmak

Buradaki anlam birincisidir: "ver, bağışla". Kur'an ikinci anlamı da kullanır ve yasaklar (Bakara 2/264 — lâ tübtılû sadakâtiküm bi'l-menni ve'l-ezâ).

أَمْسِكْ — kök م-س-ك: tutmak, elde tutmak, bırakmamak.

İki emir zıttır: imnün (ver) ve emsik (tut). Ve ikisi de serbest bırakılıyor: "ister ver, ister tut."

بِغَيْرِ حِسَابٍ — "hesapsız". Ve terkip iki türlü anlaşılmıştır:

Görüş	Neye bağlanıyor	Anlam
Verişe/tutmaya	fe'mnün ev emsik bi-ğayri hisâb	"Yaptığından hesaba çekilmezsin" — bu tasarrufta serbestsin
Atâya	hâzâ atâunâ… bi-ğayri hisâb	"Bu veriş sınırsızdır" — verilen şeyin bolluğunu bildirir

İki izah da nakledilir; tercih dayatmıyorum.

Ve yukarıda tablolandığı gibi bu, sûrede hisâb kelimesinin dört geçişinden biridir ve tek olumlu olanıdır. On altıncı ayette gün öne alınmak isteniyordu, yirmi altıncı ayette unutulmuştu, elli üçüncü ayette bir vaadin adresi olacak. Burada ise kaldırılıyor.

Bir gözlem olarak kaydediyorum: sûrenin merkezî kelimesi (hesap) bir peygambere verilen yetkinin içinde askıya alınıyor. Ve bu, yirmi altıncı ayette Dâvûd'a konan kayıtla birlikte okunmalıdır — orada hüküm verme yetkisi bir ölçüye bağlanmıştı (bi'l-hakk, lâ tettebiı'l-hevâ); burada verme yetkisi serbest bırakılıyor.

Ayet	Kim	Yetki	Kayıt
26	Dâvûd	Hüküm vermek	bi'l-hakk — kayıtlı
39	Süleymân	Vermek/tutmak	bi-ğayri hisâb — kayıtsız

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki ayetin karşılaştırılmasıdır: iki peygambere iki ayrı yetki veriliyor ve biri sıkı kayıtlı, öteki serbest. Ve fark, yetkinin kime dokunduğundandır: hüküm başkasının hakkına dokunur, bağış kişinin kendi payından çıkar.

وَإِنَّ لَهُۥ عِندَنَا لَزُلْفَىٰ وَحُسْنَ مَـَٔابٍ

Yirmi beşinci ayetin birebir tekrarıdır. Yukarıda tablolandı.

Ve iki kıssanın aynı cümleyle kapanması kaydedilmelidir: biri bir sınamanın ve bağışlanmanın ardından, öteki bir mülkün ve yetkinin ardından. Verilenler farklı, varılan yer aynı.