Nisâ 19. ayet

Yâ eyyühe'llezîne âmenû lâ yehıllü leküm en terisü'n-nisâe kerhâ, ve lâ ta'dulûhünne li-tezhebû bi-ba'di mâ âteytümûhünne illâ en ye'tîne bi-fâhışetin mübeyyineh, ve âşirûhünne bi'l-ma'rûf, fe-in kerihtümûhünne fe-asâ en tekrahû şey'en ve yec'alallâhu fîhi hayran kesîrâ

"Ey iman edenler! Kadınları zorla miras olarak almanız size helâl değildir. Verdiklerinizin bir kısmını geri almak için onları sıkıştırmayın — açık bir edepsizlik yapmaları hâli dışında. Onlarla güzelce geçinin. Onlardan hoşlanmıyorsanız — belki siz bir şeyden hoşlanmazsınız da Allah onda çok hayır koymuş olur."

Ayet üç şey söylüyor ve üçü art arda geliyor:

İki yasak ve bir emir. Ve emir, iki yasağın ardından geliyor: önce yapılmayacaklar, sonra yapılacak.

Yedinci ayet kadınların mirastan pay alacağını söylemişti. On dokuzuncu ayet, kadınların miras olarak alınamayacağını söylüyor.

İki ayet arasında on iki ayet var ve ikisi aynı kökü kullanıyor: و-ر-ث.

Bu, sûrede doğrulanabilir bir kök örgüsüdür ve kendi okumam olarak kaydediyorum: aynı kök, on iki ayet arayla, bir hakkın iki ayrı yönünü kuruyor.

Ve kerhen kelimesi kaydedilmelidir. Kök ك-ر-ه: hoşlanmamak, istememek; ve kerh — zorlama, isteksizlik. Kelime Bakara 2/216'da (ve hüve kürhün leküm) işlendi.

Kelimenin i'râbı üzerinde iki okuma vardır ve ikisi de klasik tefsirde bulunur:

Tercih dayatmıyorum; ikisi de aynı yere çıkar.

Kaynaklarda, o dönemde bir erkek öldüğünde geride kalan eşinin, ölenin yakınları tarafından miras malı gibi görüldüğü nakledilir: onunla evlenilebiliyor, bir başkasına verilebiliyor ya da evlenmesine engel olunarak malı elde tutulabiliyordu.

Bunu "nakledilir" diliyle aktarıyorum; kişi ve kabile adı vermiyorum. Ayetin lafzının söylediği şey zaten açıktır: fiil terisû (miras almak), nesnesi en-nisâdır.

Bu kök Bakara 2/232'de çözümlendi ve orada kaydedilmişti:

"فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ — kök ع-ض-ل. Dilcilerin kaydettiği somut anlam dikkat çekicidir: a'dalati'n-nâka — devenin doğumunun tıkanması, yavrunun çıkamaması. Buradan 'sıkıştırmak, yolunu tıkamak, çözümsüz bırakmak' anlamı gelir. Kelimenin seçimi, yasaklanan davranışın niteliğini gösteriyor: engel, bir hükümle değil, çıkışın tıkanmasıyla kuruluyor."

Oraya dayanıyorum ve tekrarlamıyorum.

İki ayeti karşılaştırmak kaydedilmeye değer:

Nisâ'daki kullanımda amaç açıkça yazılmış: malî bir kazanç. Bakara'da amaç yazılmamıştı. Bu, iki ayet arasındaki doğrulanabilir bir farktır.

İstisnanın neye bağlandığı ve fâhışe mübeyyinenin ne olduğu üzerinde klasik ihtilaf vardır. Nakledilen görüşler tablo hâlindedir; tercih dayatılmıyor ve fıkhî hüküm verilmiyor.

Ve mübeyyine kelimesi kaydedilmelidir: kök ب-ي-ن, ism-i fâil — "kendi kendini açık eden". Yani şüpheye dayalı bir isnat değil, açıklığı kendinden olan bir durum.

Bu kayıt önemlidir çünkü Nûr 24/4'te aynı alan işlenmişti: suçlamanın kendisi dört şahide bağlanmıştı. İki ayet birlikte okunduğunda, istisnanın kolay işletilebilir bir kapı olmadığı görülür.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; dayanağı kelimenin kalıbı ve Nûr ayetidir.

عَاشِرُوا۟ — kök ع-ش-ر, III. bâb (mufâale). Ve kalıp bir bilgi taşıyor.

Kökün somut anlamı: aşera — on; aşîre — kabile, birlikte yaşayan topluluk; muâşeret — birlikte yaşamak, iç içe olmak.

III. bâbın işlevi kaydedilmelidir: karşılıklılık. Bu kalıptaki fiiller, iki tarafın birlikte yaptığı işleri bildirir (kātele — savaşmak, şârake — ortak olmak, sâbeka — yarışmak).

Yani âşirûhünne, "onlara iyi davranın" değil, "onlarla birlikte, karşılıklı olarak yaşayın" demektir. Fiil, tek yönlü bir muamele değil, ortak bir hayat bildiriyor.

Bunu bir gramer gözlemi olarak kaydediyorum; dayanağı bâbın kendisidir.

Ve bi'l-ma'rûf kaydı: kök ع-ر-ف — bilinen, tanınan. Ölçü, o toplulukta bilinen ölçüdür. Kelime bu sûrede altı yerde bir hükmün sınırını çiziyor (5, 6, 8, 19, 25, 114).

Ve ayetin son cümlesi, Bakara'daki bir kalıbın aynısıdır.

Bakara 2/216'da bu kalıp işlendi ve orada kaydedilenler buraya doğrudan oturuyor:

"Ayetin en dikkat çekici yanı, hükmü koyarken hoşnutsuzluğu inkâr etmemesidir… Hüküm, muhatabın hissini yok saymadan konuyor. عَسَىٰٓ — 'olabilir ki'. Bu edat kesinlik bildirmez. Yani ayet 'hoşlanmadığınız her şey hayırlıdır' demiyor; ikisi arasındaki bağın zorunlu olmadığını söylüyor."

Oraya mutlaka dayanıyorum. Ve iki ayeti karşılaştırıyorum:

Dördüncü satırdaki fark bir metin verisidir ve kaydedilmelidir: Bakara'daki cümle iki yönlü kuruluyordu (hoşlanmadığınız hayır olabilir, sevdiğiniz şer olabilir); Nisâ'daki cümle yalnız birinci yönü söylüyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve bir gerekçe öneriyorum: Bakara'da muhatap bir yükümlülüğe çağrılıyordu ve iki yönlü uyarı gerekiyordu. Nisâ'da ise muhatap, bir ilişkiyi bitirme eşiğindedir; cümle o kararı geciktirmeye çalışıyor. Bu bir yorumdur, nakil değildir.

Ve cümlenin ne söylemediği ayrıca kaydedilmelidir:

Ayet, "hoşlanmasan da katlan" demiyor. Asâ edatı kesinlik bildirmez ve ayet bir sonuç garanti etmiyor. Söylenen şey şudur: hoşnutsuzluk, tek başına bir hüküm verisi değildir. İnsanın o anki hissi, ilişkinin bütünü hakkında yeterli bilgi taşımaz.

Ve bu cümleden, zarar gören bir tarafın durumunu sürdürmesi gerektiği sonucu çıkarılamaz. Sûrenin kendisi ayrılığı düzenler (Bakara'deki boşanma bölümü ve Nisâ 4/35, 4/128, 4/130) ve yüz otuzuncu ayet açıkça şunu söyler: ve in yeteferrakā yuğnillâhu küllen min seatih — "ayrılırlarsa, Allah her birini genişliğinden zenginleştirir."

Yani sûre, birlikte kalmayı teşvik ederken ayrılığın kapısını kapatmıyor. Bu, sûrenin kendi metnindeki bir dengedir ve iki ayetin varlığıyla doğrulanabilir.