Nisâ 34-35. ayetler

Er-ricâlü kavvâmûne ale'n-nisâi bimâ faddalallâhu ba'dahüm alâ ba'd ve bimâ enfekū min emvâlihim, fe's-sâlihâtü kānitâtün hâfizâtün li'l-ğaybi bimâ hafizallâh, velletî tehâfûne nüşûzehünne fe-ızûhünne ve'hcurûhünne fi'l-medâci'ı ve'drıbûhünne, fe-in eta'neküm fe-lâ tebğū aleyhinne sebîlâ, innallâhe kâne aliyyen kebîrâ · Ve in hıftüm şikāka beynihimâ fe'b'asû hakemen min ehlihî ve hakemen min ehlihâ, in yürîdâ ıslâhan yuveffikıllâhu beynehümâ, innallâhe kâne alîmen habîrâ

"Erkekler, Allah'ın kimini kiminden üstün kılması ve mallarından harcamaları sebebiyle kadınlar üzerinde kavvâmdırlar. İyi kadınlar itaatkârdır; Allah'ın koruduğu şeyi, kimsenin görmediği yerde de korurlar. Nüşûzlarından endişe ettiğiniz kadınlara öğüt verin, yataklarında yalnız bırakın ve darb edin. Size itaat ederlerse artık aleyhlerine bir yol aramayın. Allah yücedir, büyüktür. — Aralarının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Bu ikisi düzeltmek isterlerse, Allah aralarını bulur. Allah bilendir, haberdardır."

Bu, sûrenin en çok tartışılan yeridir. Bu yüzden bu bölümde neyin yapılıp neyin yapılmadığını baştan yazıyorum.

Bir. İki ayet birlikte işleniyor. Otuz dördüncü ayet, otuz beşinci ayetten ayrılabilir bir birim değildir: birinci ayet bir anlaşmazlığın içeriden çözülmesini, ikinci ayet aynı anlaşmazlığın dışarıdan hakemle çözülmesini konu eder ve blok ıslâh kelimesiyle biter. Bloğu ortadan kesmek, metni bozar.

İki. Fıkhî hüküm verilmiyor. Klasik tefsirlerin ve mezheplerin okumaları ihtilaf tablosu hâlinde, dayanaklarıyla aktarılır. Hiçbiri tercih edilmez ve hiçbiri bağlayıcı değildir.

Üç. Güncel tartışmalara girilmiyor. Bu ayetin bugün nasıl anlaşıldığı, hangi hukuk düzeninde nasıl karşılık bulduğu ve etrafındaki toplumsal tartışmalar bu metnin konusu değildir.

Dört. Aşağılayıcı bir dil kurulmuyor ve okur azarlanmıyor. Ayetten bir taraf hakkında genel bir değer hükmü çıkarılmaz.

Beş. Ayetin lafzından olmayan şey ayete eklenmiyor. Aşağıda önce ayetin kendi verdiği kelimeler ve gerekçeler kurulur; okumalar ancak ondan sonra gelir.

Kök ق-و-م: ayağa kalkmak, dikilmek, bir işi ayakta tutmak.

Kök bu sûrede daha önce iki kez geçti: beşinci ayette elletî cealallâhu leküm kıyâmâ ("Allah'ın sizin için ayakta durma vesilesi kıldığı mallar") ve orada "sûrenin kök örgüsü" başlığı altında işlendi. Oraya dayanıyorum.

Ve kalıp kaydedilmelidir: kavvâm, فَعَّال kalıbındadır. Bu kalıp Arapçada iki şey bildirir:

Mâide 5/8'de aynı kelime işlendi ve orada şu kaydedilmişti:

"Yani kavvâm, 'bir kez adaletli davranan' değil, adaleti ayakta tutmayı iş edinen kişidir. Emir bir davranış değil, bir karakter istiyor."

Oraya dayanıyorum. Ve kelimenin Kur'an'daki üç geçişini yan yana koymak, metin verisi olarak kaydedilmelidir:

Üç yerde de aynı kalıp var. İkisinde kelime bir emirdir; birincisinde bir durum bildirimidir. Bu, sayılabilir bir olgudur.

Ve şu kaydedilmelidir: ayet kavvâm kelimesini açıklamıyor. Kelimenin ne kadar yetki, ne kadar yükümlülük bildirdiği ayette yazmaz; ayette yazan şey iki gerekçedir.

Cümlede bimâ edatı iki kez geçiyor ve iki gerekçe sıralanıyor:

İkinci gerekçe ayrıntılı işlenmelidir, çünkü lafzı açıktır ve tartışmasızdır.

Enfekū — mâzî fiil, üçüncü çoğul: harcadılar. Min emvâlihim — mallarından.

Yani ayet, ikinci gerekçeyi bir fiile bağlıyor. Ve fiil, iki ayet önceki iktesebû / iktesebne fiiliyle aynı alandadır: mal, kazanç, harcama.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı fiilin kipidir: enfekū geçmiş zamandır ve bir eylem bildirir. Bir eylem bildiren gerekçe, o eyleme bağlıdır. Ayet, gerekçeyi bir vasfa değil, yapılan bir şeye bağlamış oluyor.

Bu izahın klasik tefsirlerde de yer aldığı kaydedilmelidir: kavvâmlığın nafaka yükümlülüğüyle ilişkilendirilmesi yaygın olarak nakledilir. Ancak gerekçelerin birbirine oranı ve birincinin kapsamı üzerinde ihtilaf vardır ve aşağıda tabloya konuyor.

Önce metin verisi: cümle "erkekleri kadınlara" demiyor. Ba'dahüm alâ ba'd diyor — "bazılarını bazılarına".

Ve iki ayet önce, otuz ikinci ayette aynı yapı geçmişti (mâ faddalallâhu bihî ba'daküm alâ ba'd) — ve orada cümle bir yasağın konusuydu: bunu temenni etmeyin. Bu, doğrulanabilir bir metin verisidir ve yukarıda tablolandı.

Bu ifadenin nasıl okunacağı üzerinde klasik tefsirlerde ihtilaf vardır. Tabloya koyuyorum; tercih dayatmıyorum.

Üç okuma da klasik ve sonraki literatürde savunulmuştur. Hiçbirini tercih etmiyorum ve hiçbiri bağlayıcı değildir.

Ve bir sınır kaydı, STYLE gereği açıkça yazılıyor: bu cümleden bir cinsin ötekinden insanlık bakımından üstün olduğu sonucu çıkarılamaz. Sûrenin birinci ayeti (min nefsin vâhide) ve yirmi beşinci ayeti (ba'duküm min ba'd) bu tefsirde işlendi ve oradaki kayıtlar burada da geçerlidir.

قَٰنِتَٰت — kök ق-ن-ت: bir işe süreklilikle ve saygıyla devam etmek; boyun eğmek.

Ve kökün Kur'an'daki dağılımı kaydedilmelidir, çünkü kelimenin yönünü gösterir:

Klasik tefsirlerde bu kelimenin burada kime yönelik olduğu üzerinde iki yönelim nakledilir: bir kısmı Allah'a itaat olarak, bir kısmı ailedeki düzene bağlılık olarak açıklar. İki yönelimi de aktarıyorum; tercih dayatmıyorum.

Metinden söylenebilecek olan şudur ve bir dizim gözlemidir: Kur'an'da kökün baskın kullanımı Allah'a yöneliktir; ve Ahzâb 33/35'te kelime her iki taraf için sayılır. Bu, ayetin lafzının dışında bir hüküm kurmaz ama tabloya konması gereken bir veridir.

حَٰفِظَٰتٌ لِّلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ ٱللَّهُ — "Allah'ın koruduğu şeyi, görülmeyen yerde de koruyanlar."

ح-ف-ظ kökü cümlede iki kez geçiyor: hâfizât ve hafizallâh. Ve dizim kaydedilmeye değer: korumanın gerekçesi yine bir korumaya bağlanıyor — bimâ hafizallâh.

غَيْب — kök غ-ي-ب: gizli olmak, gözden uzak olmak. Kelime burada, kimsenin görmediği yeri bildirir.

ن-ش-ز kökü. Ve somut anlamı kaydedilmelidir: neşz — yerden yüksek yer, tümsek, yükselti.

Buradan çıkan anlam ailesi:

Kelimenin resmi bir yükselme ve yerinden ayrılmadır. Bir tarafın, ilişki içinde bulunduğu konumdan çıkması.

Ve şimdi bu bahsin en önemli metin verisi geliyor.

Kelime bu sûrede iki kez geçiyor ve ikinci geçişinde ERKEK için kullanılıyor.

Bu, metinden doğrulanabilir bir simetridir ve sayılabilir bir olgudur: aynı kök, aynı sûrede, iki tarafa da uygulanıyor.

Ve simetrinin ayrıntısı da kaydedilmelidir:

İki bloğun da aynı kelimeyle açılıp aynı alanda kapandığı görülüyor: ıslâh ve sulh.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı yukarıdaki iki tablodur: sûre, aynı olguyu iki taraf için de tanıyor ve iki bloğu da anlaşma yönünde bitiriyor.

Ayet üç fiil sıralıyor: fe-ızûhünne, ve'hcurûhünne fi'l-medâci'ı, ve'drıbûhünne.

Aşağıdaki tablo, klasik tefsir ve fıkıh literatüründe bu üç basamak hakkında nakledilen okumaları, dayanaklarıyla verir. Hiçbiri bu metnin tercihi değildir, hiçbiri bağlayıcı değildir ve buradan bir uygulama çıkarılamaz.

Bu tablo bir fetva değildir ve bir uygulama rehberi olarak okunamaz. Buraya konmasının sebebi STYLE'ın ihtilaf kuralıdır: ihtilaf gizlenmez, tercih dayatılmaz.

Ve ayetin lafzından doğrudan çıkan üç kayıt vardır; bunlar ihtilaf değil, metin verisidir:

Üçüncü kayıt ayrıca vurgulanmalıdır: ayet, basamakları saydıktan sonra bir son koyuyor ve o sonu bir yasakla bildiriyor — fe-lâ tebğū aleyhinne sebîlâ: "aleyhlerine bir yol aramayın."

ب-غ-ي kökü: istemek, aramak; ve haddi aşmak. Kelimenin bu iki yönü kaydedilmeye değer: yasaklanan şey, bahane arayışıdır.

Ayet iki sıfatla kapanıyor: aliyy (yüce) ve kebîr (büyük).

Sûrenin fasıla düzeni giriş bölümünde tablolanmıştı ve fasılaların çoğu gözetme sıfatlarıydı. Burada iki büyüklük sıfatı var.

Klasik tefsirlerde bu fasılanın işlevi hakkında yaygın olarak şu nakledilir: hüküm, eline yetki verilen tarafa hitap ettiği için, kapanış o tarafa kendisinden büyük birinin bulunduğunu hatırlatır.

Bu izahı nakledildiği şekliyle aktarıyorum. Ve şunu kendi okumam olarak ekliyorum: fasıla, ayetin muhatabı olan tarafa yöneliktir — çünkü ayetteki emirlerin muhatabı odur.

Otuz beşinci ayet, otuz dördüncünün devamıdır ve blok ancak burada tamamlanır.

Ve ilk kaydedilmesi gereken şey, dizimdeki değişimdir:

Yani ikinci ayette mesele, taraflardan birinin davranışı olmaktan çıkıp ikisinin arası hâline geliyor.

Şikāk — kök ش-ق-ق: yarmak, ikiye bölmek. Şakk — yarık. Kelime, bir bütünün ikiye ayrılmasını resmediyor. Ve beynihimâ (ikisinin arası) kaydı, sorumluluğu tek tarafa bağlamıyor.

فَٱبْعَثُوا۟ حَكَمًا مِّنْ أَهْلِهِۦ وَحَكَمًا مِّنْ أَهْلِهَآ — ve buradaki simetri sayılabilir bir olgudur:

Cümle iki kez kuruluyor ve yalnızca zamir değişiyor. Bu, otuz ikinci ayetteki nasîb simetrisiyle aynı yapıdır — sûre bu kuruluşu tekrar ediyor.

Hakem — kök ح-ك-م: bir şeyi sağlamlaştırmak, dizginlemek. Aynı kökten hikmet ve hüküm gelir; ve hakeme — atın gemi, onu tutan şey. Kökün resmi, dizginlemektir.

إِن يُرِيدَآ إِصْلَٰحًا يُوَفِّقِ ٱللَّهُ بَيْنَهُمَآ — ve burada bir dizim ihtilafı vardır:

İki okuma da nakledilir; tercih dayatmıyorum. Metinden doğrulanabilir olan şudur: cümlede iki ikil zamir vardır (yürîdâ ve beynehümâ) ve ayet ikisini de açıkça belirtmez.

ص-ل-ح kökü bu sûrede on beşinci-on altıncı ayetlerde işlendi (fe-in tâbâ ve aslahâ fe-a'ridû anhümâ) ve orada "bloğun asıl kaydı" başlığı altında kaydedilmişti: hükmün ardından bir dönüş kapısı bırakılıyor. Oraya dayanıyorum.

Şimdi bloğun bütününe bakılmalıdır.

Blok bir yaptırımla değil, aranın bulunmasıyla bitiyor.

Ve sûre aynı şeyi yüz yirmi sekizinci ayette bir kez daha yapıyor:

وَإِنِ ٱمْرَأَةٌ خَافَتْ مِنۢ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَآ أَن يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَٱلصُّلْحُ خَيْرٌ "Bir kadın kocasının nüşûzundan ya da yüz çevirmesinden endişe ederse, aralarını bir sulh ile düzeltmelerinde ikisine de bir günah yoktur. Ve sulh daha hayırlıdır." (4/128)

İki bloğu yan yana koyuyorum. Tablo iki ayetin lafzını karşılaştırır; bir hüküm kurmaz.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı yukarıdaki tablodur: sûre, aynı olgu için iki ayrı yerde iki ayrı yol tarif ediyor ve her iki yolu da aynı kelime ailesiyle — sulh ve ıslâh — kapatıyor.

Ve bu, sûrenin genel çizgisidir: yirmi beşinci ayette ve en tasbirû hayrun leküm, yüz yirmi sekizinci ayette ve's-sulhu hayr, yüz kırk dokuzuncu ayette in tübdû hayran ev tuhfûhü ev ta'fû an sûin. Bu üçlü, yirmi beşinci ayet bahsinde tablolanmıştı; oraya dayanıyorum.

Bir. Bloğun kendi yapısı, bir anlaşmazlığın kademeli ele alınmasını öngörüyor: önce konuşma, sonra mesafe, sonra dışarıdan hakem. Ve her kademede bir durma kaydı var: fe-lâ tebğū aleyhinne sebîlâ.

İki. Otuz beşinci ayetin hakem düzeni, anlaşmazlığın iki tarafın da ailesinden eşit sayıda kişiyle ele alınmasını istiyor. Bu, taraflardan birinin çevresinin meseleyi tek başına karara bağlamasını dışarıda bırakan bir kuruluştur.

Üç. Nüşûz kelimesinin iki ayrı ayette iki tarafa da uygulanması, sûrenin bu meseleyi tek yönlü kurmadığını gösteriyor. Bu bir yorum değil, kelimenin sûredeki dağılımıdır.

Ve bir sınır: bu bölüm, ayetin nasıl uygulanacağına dair bir karar vermez. Yukarıdaki ihtilaf tablolarının hiçbiri bağlayıcı değildir; hüküm çıkarmak, ehliyeti olan fıkıh literatürünün işidir.