Şûrâ 11. ayet

Fâtıru's-semâvâti ve'l-ard; ceale leküm min enfüsiküm ezvâcen ve mine'l-en'âmi ezvâcâ; yezraüküm fîh; leyse ke-mislihî şey'; ve hüve's-semîu'l-basîr

"Gökleri ve yeri yarıp var edendir. Size kendinizden eşler, hayvanlardan da eşler var etti; sizi bu yolla çoğaltıyor. O'nun benzeri gibi hiçbir şey yoktur. O işitendir, görendir."

Bu ayet, Kur'an'ın en yoğun tenzih cümlesini taşıyor. Ayrıntılı işleyeceğim; ama önce cümlenin bulunduğu yeri görmek gerekiyor, çünkü tenzih cümlesi yalnız başına gelmiyor.

Beşinci ayette aynı kök yetefattarne (çatlamak üzere) diye geçmişti. Burada ism-i fâil olarak geliyor: fâtır — yaran.

Kökün somut anlamı yarmaktır ve Arapçada yaratma anlamı buradan türemiştir: bir şeyi ilk kez, örneği yokken açmak. Dilcilerin naklettiği ayrım şudur:

Kelimenin altındaki resim şudur: kapalı bir şeyin yarılması ve içinden bir şeyin çıkması. Tohumun çatlaması, tomurcuğun açılması, şafağın sökmesi.

Ve fıtrat kelimesi de aynı kökten olduğu için bir bağ vardır: fıtrat, bir varlığın ilk yarılışındaki hâlidir.

Sûre içindeki bağ, yapı bölümünde kaydedildi ve burada tekrarlıyorum: beşinci ayette gökler yarılmaya yaklaşıyordu; on birinci ayette onları ilk yaran anılıyor. Aynı kök, altı ayet arayla, edilgen ve etken.

Şimdi çok dikkat edilmesi gereken bir yere geliyoruz ve bu, ayetin en az işlenen tarafıdır.

Tenzih cümlesinden hemen önce ne söyleniyor? Eşleşme. İki kez: insanlardan eşler, hayvanlardan eşler.

Ve eşleşme, yaratılmışlar dünyasında benzerliğin kaynağıdır. Bir çift olmak, aynı türden olmak demektir; eş, kişinin dengi olandır. Nitekim zevc kelimesi Arapçada "bir çiftin her bir teki" anlamındadır ve Vâkıa ile Tekvîr'de kökün bu yanı işlendi.

Sonra üreme geliyor: yezraüküm fîh — "sizi bunda çoğaltıyor". Yani benzerlerin çoğalması.

Ve tam bu noktada cümle geliyor: leyse ke-mislihî şey'.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı ayetin kendi dizilişidir: ayet önce yaratılmış dünyanın eşleşerek var olduğunu gösteriyor, sonra Yaratan'ı bu düzenin dışına çıkarıyor. Eşi olmak, çoğalmanın şartıdır; eşi olmayan çoğalmaz, çünkü ihtiyacı yoktur.

İhlâs'de lem yelid ve lem yûled cümlesi bu mantıkla işlenmişti. Şûrâ'da aynı sonuç başka bir yoldan geliyor: İhlâs doğurmayı reddediyor; Şûrâ benzerliği reddediyor — ve doğurma, benzerlik üretmenin yoludur.

ذ-ر-أ kökü: bir şeyi yaratıp yaymak, çoğaltmak, tohum gibi saçmak. Zürriyet kelimesiyle akrabalığı dilcilerce tartışılır; kökte çoğalarak dağılma vardır.

fîh zamirinin mercii üzerinde ihtilaf vardır:

Birinci okuma en yaygın olanıdır ve siyakla uyumludur; ama tercih dayatmıyorum.

Bir dizim kaydı: fîh tekildir, oysa ezvâc çoğuldur. Bu, zamirin çoğula değil, işin kendisine (eşleştirme fiiline) döndüğünü destekleyen bir gerekçe olarak nakledilir.

Şimdi cümlenin kuruluşuna geliyorum. Türkçeye çevrildiğinde kaybolan bir tuhaflık var ve tefsir tarihinin en çok tartıştığı dil meselelerinden biri budur.

Cümlede iki ayrı benzerlik aracı üst üste kullanılmıştır:

• كَ (kâf) — benzetme harfi: "gibi".
• مِثْل (misl) — benzer, denk anlamında isim.

Yani lafzın birebir karşılığı şudur: "O'nun benzeri gibi hiçbir şey yoktur."

Ve bu, Arapçada olağandışıdır. Normalde ya leyse ke-hû şey' ("O'nun gibi bir şey yok") denir, ya leyse mislehû şey' ("O'nun benzeri bir şey yok"). İkisinin birlikte gelmesi açıklama ister.

Dilciler ve müfessirler bunu üç ana yoldan açıklamıştır. Üçünü tablo hâlinde veriyorum; tercih dayatmıyorum.

Dördüncü bir izah da nakledilir ve onu ayrıca kaydediyorum: misl kelimesi Arapçada "sıfat, vasıf" anlamında da kullanılır (mesel — vasıf, nitelik; nitekim Kur'an meselü'l-cenneti der ve orada kastedilen "cennetin tarifi"dir). Bu okumada cümle şu demeye gelir: "O'nun vasfı gibi bir vasıf yoktur." Yani reddedilen şey zâtın değil, niteliğin benzerliğidir.

Bu dört izahın hiçbiri kesin değildir ve klasik kaynaklarda dördü de savunulmuştur.

Ama şuna dikkat edilmelidir ve bu, dört izahın da ortak noktasıdır: hangi izah alınırsa alınsın, cümlenin vardığı sonuç değişmiyor — hiçbir şey O'na benzemez. İhtilaf, sonuçta değil, sonuca hangi dil aracıyla varıldığındadır.

Cümlenin ismi (leysenin ismi) sona bırakılmıştır: şey'. Ve bu kelime kaydedilmelidir.

Şey', Arapçanın en genel ismidir: var olan ya da tasavvur edilebilen her şeyi kapsar. Ve olumsuz cümlede geldiğinde kapsamı mutlaklaşır — nekre olumsuzluk bağlamında umum bildirir.

Yani cümle "hiçbir varlık" demiyor, "hiçbir şey" diyor. Var olan, düşünülen, tasavvur edilen — hepsi içinde.

Bir dizim nüktesi daha: haber (ke-mislihî) öne alınmış, isim (şey') sona bırakılmıştır. Arapçada öne alma tahsis bildirir. Cümlenin ağırlığı "hiçbir şey"e değil, "O'nun gibi olmama"ya düşüyor.

Bu meseleye dizinde iki yerde girildi. Onları tekrarlamıyorum, üstüne ekliyorum.

Birincisi, Bakara 2/255 (Âyetü'l-Kürsî). Orada kaydedilen şuydu: ayet baştan sona haber cümlelerinden oluşur, içinde tek bir emir yoktur; yapı içten dışa genişler; ve bir sınır konmuştu — kürsî kelimesi Allah'a mekân, cisim ya da oturma nispet edecek şekilde anlaşılamaz, çünkü aynı ayet uykunun bile O'nu tutamayacağını bildiriyor. Yani orada tenzih, ayetin kendi iç tutarlılığından çıkarılmıştı.

İkincisi, İhlâs. Orada ehad ile vâhid arasındaki fark tablolanmış ve şu kaydedilmişti: vâhid sayısal tekliktir ve sayısal teklik daima bir karşılaştırmaya açıktır; ehad ise "kendisinden başkası düşünülemeyen"dir — sayının değil, eşsizliğin ifadesidir. Samed ise bağlaçsız gelerek ehad'in açılımı olmuştu.

Şimdi üçünü yan yana koyuyorum ve eklemek istediğim şey bu karşılaştırmadır:

Ve son satır, Şûrâ'ya özgü olanı gösteriyor. İhlâs'ta tenzih metnin konusudur; Âyetü'l-Kürsî'de bir dizinin parçasıdır. Şûrâ'da ise bir cümleliktir ve iki yanı doludur: önünde yaratma ve çoğalma, arkasında işitme ve görme.

Yani Şûrâ tenzihi bir konu olarak değil, bir ara cümle olarak veriyor. Ve bu, aşağıdaki nüktenin zeminidir.

İşte ayetin en dikkat çekici tarafı burasıdır ve üzerinde ayrıca durulmalıdır.

Cümle şudur: "Hiçbir şey O'na benzemez. Ve O işitendir, görendir."

İki cümle arasında hiçbir geçiş yok. Aynı ayet, iki nokta arası.

Şimdi bunun ne yaptığına bakalım.

Tenzih, bir uzaklaştırma işlemidir. Benzerliği kaldırdığınızda, karşılaştırma imkânını da kaldırırsınız. Ve karşılaştırma imkânı kalkınca, ilişki kurma imkânı da tehlikeye girer — çünkü insan, ilişkiyi bildiği kalıplarla kurar.

Bir varlık hakkında "hiçbir şeye benzemez" dendiğinde ortaya çıkan doğal soru şudur: öyleyse benimle ne ilgisi var?

Ayet bu soruyu sordurmuyor. Cevabı, sorunun sorulacağı yere önceden koyuyor.

Ve seçilen iki ismin hangileri olduğu tesadüf değildir.

Semî' ve basîr, ilâhî isimler arasında muhataba en dönük olanlardır. Çünkü:

• İşitme, sözün alınmasıdır. Kişi seslendiğinde birinin duyması, ilişkinin en temel biçimidir.
• Görme, hâlin alınmasıdır. Kişi bir durumdayken görülmesi, ilişkinin ikinci temel biçimidir.

İkisi de "yönelen" fiillerdir: yönelen taraf O, yönelinen taraf insan.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: ayet, tenzihin ürettiği mesafeyi tenzihi geri alarak değil, aynı cümlede ilişkiyi ilan ederek dengeliyor. Uzaklık kalkmıyor; uzaklığın kopukluk anlamına gelmediği söyleniyor.

Ve bu, sûrenin bütün yöntemidir. Sûre boyunca aynı hareket tekrarlanacak:

Dördüncü satıra dikkat: basîr ismi sûrede iki kez, ikisinde de bir sınırlama cümlesinin hemen ardından geliyor. Bu, metinden doğrulanabilir bir olgudur.

Bu ayet, kelâm tarihinde sıfatlar tartışmasının merkezinde durmuştur. Bir taraf ayetten hareketle bütün sıfat nispetlerini mecaza çevirmiş, bir taraf ayeti kabul edip sıfatları keyfiyetsiz olarak sabit tutmuştur.

Bu tefsirde bu tartışmada taraf tutulmuyor. Aynı kayıt Bakara 2/255'te ve Hadîd'de de düşülmüştü.

Kaydedilecek olan, ayetin kendisinin ne yaptığıdır: ayet, benzerliği reddettikten sonra iki sıfat zikrediyor. Yani ayetin kendi kuruluşu, "benzerlik yok" ile "sıfat var" ifadelerini bir arada tutuyor. Metnin bu ikisini birlikte söylemesi, ikisinin çelişmediğini gösteren en açık delildir — ve bu, taraf tutmadan söylenebilecek olandır.

İnsan, tanımadığı şeyi bildiğine benzeterek tanır. Bu bir kusur değil, aklın çalışma biçimidir. Ama bir yerde durması gerekir.

Bu ayetin koyduğu şey, tam olarak o duraktır. Ve durak, düşünmeyi yasaklamıyor; düşünmenin nereye kadar gittiğini söylüyor.

Ve pratik sonucu şudur: insanın Tanrı tasavvuru denetimsiz bırakıldığında, er ya da geç kendisine benzemeye başlar — kendi öfkesini, kendi tarafgirliğini, kendi hesabını oraya taşır. İhlâs'de bu, "kul" emri üzerinden kaydedilmişti. Burada aynı şey doğrudan yasaklanıyor.

Ama ayet bunu yaparken ilişkiyi de kesmiyor. İşiten ve gören biri hâlâ oradadır. Mesafe, ilgisizlik değildir — sûrenin sonuna kadar taşınacak olan denge budur.