Zuhruf 13-14. ayetler

Li-testevû alâ zuhûrihî sümme tezkürû ni'mete rabbiküm izesteveytüm aleyhi ve tekūlû sübhâne'llezî sehhara lenâ hâzâ ve mâ künnâ lehû mukrinîn · Ve innâ ilâ rabbinâ le-münkalibûn

"Onların sırtlarına yerleşesiniz, sonra yerleştiğinizde Rabbinizin nimetini anasınız ve şöyle diyesiniz diye: 'Bunu bize boyun eğdirenin şanı yücedir; yoksa biz buna güç yetiremezdik. Ve biz elbette Rabbimize döneceğiz.'"

Bu iki ayet üzerinde ayrıntılı duracağım, çünkü Kur'an'da bir nimetin karşılığında söylenecek sözün lafzıyla verildiği yerler azdır.

Cümle bir lâm-ı ta'lîl (gerekçe lâmı) ile başlıyor ve üç fiil birbirine bağlanıyor:

Bağlaçlar kaydedilmelidir. Birinciden ikinciye geçiş sümme ile: Arapçada sümme arada bir mesafe bildirir (bu ayrım Ahkāf 46/13'te işlenmişti). Yani binmek ile anmak arasında bir aralık var: önce oturulur, yerleşilir, sonra anılır.

İkinciden üçüncüye geçiş vâv ile: mesafe yok. Anmak ve söylemek aynı anda.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki bağlacın farkıdır: ayet, şükrü bineğe binmeden önce değil, binildikten ve yerleşildikten sonra istiyor. Yani nimet kullanılırken anılıyor, ondan önce ya da sonra değil.

Kökün çekirdeği: düzlük, denklik, eşitlik. Sevâ' — eşit. İstivâ — düzgün ve dengeli hâle gelmek, yerleşmek.

Fiil X. bâb (istif'âl) değil, VIII. bâbdır (iftiâl): baştaki sîn kökün kendi harfidir. Burada dilcilerin verdiği anlam bir şeyin üzerine düzgünce yerleşmek, dengeye oturmaktır.

Kelimenin seçimi kaydedilmeye değer: ayet "bindiniz" demiyor, "denge kurdunuz" diyor. Binmek, hareket eden bir canlının ya da suda giden bir gövdenin üstünde dengede durmaktır — ve bu, kelimenin kendi resmidir.

Fiil iki kez geliyor: li-testevû ve izesteveytüm. Tekrar, zamanı işaretliyor: gerekçe olarak bir kez, şartın içinde bir kez.

ظ-ه-ر kökü: bir şeyin dış yüzü, sırtı; ve buradan görünmek, açığa çıkmak, üstün gelmek. Zâhir — dış, görünen.

Zamir tekil geliyor: zuhûrihî — "onun sırtları". Oysa öncesinde iki şey sayılmıştı: gemiler ve hayvanlar.

Dilciler bunu şöyle açıklar: zamir mâ terkebûn ifadesine dönüyor — "bindiğiniz şey" lafzen tekildir. Yani gemi ve hayvan tek bir kalemde toplanmış: binilen şey.

Ve bu bir gözlem olarak kaydedilebilir: ayet gemiyle deveyi aynı cümlede, aynı zamirle anıyor. İkisi arasındaki teknoloji farkı ayetin ilgisi değil; ortak olan, insanın kendi başına gidemeyeceği bir yolu bir şeyin üstünde gitmesidir.

Ve bu ortaklık, otuz üçüncü ayette geçecek meâric (merdivenler) kelimesiyle birlikte düşünülebilir: Meâric'de kaydedildiği gibi, meâric Kur'an'da somut anlamıyla yalnız bu sûrede geçiyor. Sûre insanın çıkma ve gitme araçlarına dikkat çeken bir sûredir.

Kök Hâkka'de ve Hucurât'de işlendi; oraya dayanıyorum. Hakka bahsinde kaydedilen tespit şuydu:

"Kök س-خ-ر iki anlam dalı taşır: سَخَّرَ (tef'îl) — bir şeyi boyun eğdirmek, hizmete koşmak; سَخِرَ مِن — alay etmek. Dilciler iki dalın ortak çekirdeğini şöyle verir: birini kendi iradesi dışında bir konuma sokmak. Boyun eğdirmede beden, alayda itibar söz konusudur."

Ve bu, sûre içinde çok önemli bir bağ kuruyor — çünkü aynı kök otuz ikinci ayette geri dönecek: li-yettehıze ba'duhüm ba'dan suhriyyâ.

İki geçiş yan yana konmalıdır:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı kökün ortak oluşudur: sûre aynı kökü iki farklı yerde kullanıyor — biri Allah'ın insana verdiği imkân için, öteki insanların birbiriyle kurduğu ilişki için. Ve birincisi tesbihle karşılanıyor, ikincisi bir tartışmanın konusu.

Kök Kāf'de iki yerde işlendi (karîn, 50/23 ve 50/27; ve karn, 50/36). Oradaki tespit şuydu:

"Somut anlamı: iki şeyi birbirine bağlamak, eşlemek. قَرَنَ بَيْنَ شَيْئَيْن — iki şeyi bir araya getirdi, bağladı. قِرَان — birleştirme. قَرْن — boynuz; ve nesil."

Buraya kelimenin bu ayetteki özel kalıbını ekliyorum, çünkü mesele oradadır.

Mukrin, IV. bâbdan (ikrân) ism-i fâildir. Dilcilerin bu kalıp için verdiği anlam şudur: bir şeye denk gelmek, güç yetirmek, onunla baş edebilecek durumda olmak.

Bağ nasıl kuruluyor? Dilciler şöyle açıklar: iki devenin aynı ipe koşulabilmesi için denk olmaları gerekir. Akrene li'ş-şey' — bir şeye denk oldu, onu taşıyabildi, ona güç yetirdi. Yani "güç yetirmek", kökün resminde "yan yana koşulabilecek kadar denk olmak"tır.

Buradan cümlenin anlamı çıkıyor: ve mâ künnâ lehû mukrinîn — "biz buna denk değildik", "bunu kendi başımıza koşamazdık", "buna gücümüz yetmezdi".

Klasik tefsirlerde verilen karşılıklar bu üç yön arasında dolaşır:

Üçü de kökten çıkar ve tercih dayatmıyorum. Ama kökün "denklik" çekirdeği, sûrenin ölçü meselesiyle doğrudan ilişkilidir ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: kişi bineğe binerken kendini bineğinden büyük saymıyor; tersine, ona denk olmadığını söylüyor.

Ve kelimenin sûre içindeki dönüşü kaydedilmelidir: aynı kök elli üçüncü ayette geri gelecek — ev câe meahü'l-melâiketü mukterinîn (VIII. bâb: "birbirine eşlik ederek, katar hâlinde"). Fir'avn, peygamberliğin delili olarak meleklerin bir katar hâlinde gelmesini istiyor.

İki kullanım arasındaki fark bir gözlem olarak verilebilir: on üçüncü ayette insan denk olmadığını söylüyor; elli üçüncü ayette Fir'avn görsel bir katar istiyor. Aynı kök, biri alçalmada, öteki ihtişam talebinde.

س-ب-ح kökü: yüzmek, suda ya da havada kayarak gitmek; ve buradan uzaklaştırmak, tenzih etmek. Sübhâne mansûb bir mastardır ve fiili gizlidir (üsebbihu).

Kelimenin işi: Allah'ı, kendisine yakışmayan şeylerden uzak tutmak.

Ve bu, sûre içinde bir örüntünün parçasıdır: aynı kelime seksen ikinci ayette tekrar gelecek — sübhâne rabbi's-semâvâti ve'l-ardı rabbi'l-arşi ammâ yasıfûn.

Aynı kelime, iki ayrı sebeple. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: sûre tesbihi hem şükrün hem reddin dili olarak kullanıyor.

Şimdi ayetin en dikkat çekici yönüne geliyorum ve bunu ayrıntılı işlemem gerekiyor.

Kur'an'da bir nimet karşısında söylenecek sözün lafzıyla verilmesi az rastlanan bir şeydir. Burada verilen söz iki cümledir ve ikisi arasındaki geçiş kaydedilmelidir:

Yani binmek üzerine söylenen söz, binmekle bitmiyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki cümlenin aynı sözün parçası olmasıdır: kişi bir yolculuğa çıkarken, çıktığı yolculuğun kendisinden büyük bir yolculuğun içinde olduğunu söylüyor. Binek hareket ediyor, kişi hareket ediyor; ve söz, bütün hareketi tek bir yöne bağlıyor.

Kökün somut anlamı: bir şeyi ters yüz etmek, çevirmek. Kalb (yürek) de bu köktendir — dilciler bunu sürekli dönmesi, halden hale girmesi ile açıklar.

Münkalib, VII. bâbdan (infiâl) ism-i fâildir ve bu bâb dönüşlülük bildirir: kendisi çevrilen, dönen.

Kelimenin seçimi kaydedilmeye değer: ayet râciûn (dönenler) demiyor, münkalibûn diyor. Fark şudur: rücû' geri gitmek, inkılâb ise ters dönmek, altüst olmaktır.

Bunu bir kelime gözlemi olarak veriyorum: binek üstünde ilerleyen bir insanın ağzına konan kelime, yönün tersine dönmesini bildiren bir kelimedir.

Hadis kaynaklarında Hz. Peygamber'in yolculuğa çıkarken bu ayetin lafzını okuduğu nakledilir; rivayet Müslim'in Sahîh'inde İbn Ömer'den yolculuk duası olarak yer alır ve içinde bu ayetin metni geçer. Rivayetin ayrıntılarında (lafzın tamamı, ek kısımlar) hüküm vermiyorum; kaydettiğim şey, ayetin bir dua metni olarak kullanıldığının nakledilmiş olmasıdır.

Ve bu kullanım, ayetin kendi yapısıyla uyumludur: ayet zaten ve tekūlû (ve şöyle diyesiniz) diyerek sözü emrediyor. Yani ayet bir bilgi vermiyor; bir cümle öğretiyor.

Bineğin ne olduğu değişti; ayetin kurduğu ilişki değişmedi.

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı mâ künnâ lehû mukrinîn cümlesidir: cümlenin işi, aracın kişiye ait olmadığını değil, kişinin araca denk olmadığını söylemektir. Araç insandan güçlüdür; onu kullanabiliyor olmak, ona denk olmak demek değildir.

Bugün bu, kolayca görülebilir bir şeydir: bir insanın bedeni ne saatte yüz kilometre gidebilir, ne suyun üstünde durabilir, ne havada kalabilir. Bunları yapan şey, insanın kendisine verilmiş olan bir denkliğin değil, dışarıdan koşulmuş bir imkânın sonucudur.

Ve ayetin şükrü tam bu noktaya, yani kullanma anına yerleştirmesi kaydedilmelidir: şükür, aracın satın alındığı ana ya da yolculuk bittiği ana değil, üstüne oturulup dengeye geçildiği ana konuyor. Nimetin en çok unutulduğu an, en çok kullanıldığı andır.