Zuhruf 26-27. ayetler

Ve iz kāle İbrâhîmü li-ebîhi ve kavmihî innenî berâün mimmâ ta'büdûn · İlle'llezî fatarani fe-innehû se-yehdîn

"Hani İbrâhîm babasına ve kavmine demişti ki: 'Ben sizin taptıklarınızdan uzağım — beni yaratandan başka. O beni doğruya iletecektir.'"

Yirmi beşinci ayet "yalanlayanların sonuna bak" diyerek bitmişti. Yirmi altıncı ayet bir hatırlatma edatıyla açılıyor: ve iz — "hani".

Ve seçilen örnek dikkat çekicidir: atalar delilinin tam karşı örneği.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı bloğun yerleşimidir: sûre, "biz atalarımızı bir yol üzerinde bulduk" diyenlere karşı babasından ayrılan birini anlatıyor. Ve seçilen kişi, muhatapların kendi soy zincirinde en üstte gördükleri isimdir.

Yani karşı delil dışarıdan getirilmiyor. Muhataplar İbrâhîm'in soyundan geldiklerini söylüyorlardı; sûre onların atasını, atalarına uymayı reddeden biri olarak anıyor.

Bu, Ahkāf'de kaydedilen "delil mesafesi" tespitiyle aynı yerdedir: delil, muhatabın en yakınından alınıyor.

Kök dizinde birkaç yerde geçti (Mümtehine, Hadîd, Haşr, İnfitâr, Kamer). Burada kelimenin özel kalıbı üzerinde duruyorum.

Kökün somut anlamı: bir şeyden ayrılmak, sıyrılmak, temize çıkmak.

• بَرِئَ مِنَ المَرَض — hastalıktan kurtuldu, sıyrıldı.
• بَرِئَ مِنَ الدَّيْن — borçtan kurtuldu, zimmeti temizlendi.
• بَرَاءَة — beraat; ilişkisizlik, uzaklık bildiren belge. Tevbe sûresinin öteki adı.
• بَارِئ — yaratan; dilciler bunu "bir şeyi başka bir şeyden ayırarak, seçerek var eden" diye açıklar.

Kelimenin kalıbı önemlidir ve dilciler bunu ayrıca kaydeder: berâ' bir mastardır, sıfat değil.

Yani cümle "ben uzağım" değil, tam karşılığıyla "ben uzaklığın kendisiyim" demektir.

Arapçada bir kişi hakkında mastar kullanılması mübalağa bildirir — raculün adlün ("adaletin kendisi olan adam") gibi. Ve mastar olduğu için kelime tekil-çoğul ayrımı yapmaz: aynı kelime bir kişi için de topluluk için de kullanılır. Nitekim Mümtehine 60/4'te çoğul özneyle geliyor: innâ büreâü minküm — orada çoğul kalıp (büreâ') kullanılmıştır. Mümtehine'de işlendi.

Bunu bir gramer nüktesi olarak kaydediyorum: İbrâhîm burada bir tavır bildirmiyor, bir konum bildiriyor. Cümlenin kuruluşu, ayrılığı geçici bir tutum olmaktan çıkarıp kişinin tanımı hâline getiriyor.

Cümle bir istisna ile devam ediyor ve istisnanın nereye bağlandığı üzerinde müfessirler durur:

Birinci okuma, Mekke muhataplarının Allah'ı da kabul ettiği gerçeğiyle uyumludur — sûrenin dokuzuncu ve seksen yedinci ayetleri bunu zaten kaydediyor. İkincisi de dilce mümkündür. Tercih dayatmıyorum.

Kök dizinde birçok yerde geçti (Mülk, Müzzemmil, İnşikâk, İnfitâr, Kamer, Mürselât). Burada kökün çekirdeğini bir kez daha, bu ayetin gerektirdiği yönüyle açıyorum.

Kökün somut anlamı: yarmak, çatlatmak, bir şeyi boydan boya açmak.

• فَطَرَ النَّابُ — devenin dişi eti yarıp çıktı.
• اِنْفَطَرَتِ السَّمَاء — gök yarıldı (İnfitâr 82/1 — İnfitâr'de işlendi).
• فِطْر — orucu açmak; ağzın kapalılığının açılması. İftar ve fıtır bayramı buradan.
• فِطْرَة — ilk yaratılış hâli.

Kökün resmi şudur: kapalı bir şeyin ilk kez yarılıp açılması.

Ve yaratma anlamı buradan gelir — dilciler bunu açıkça kaydeder: fatara, bir şeyi ilk kez, örneksiz olarak ortaya çıkarmaktır. Nitekim İbn Abbâs'a nispet edilen meşhur bir söz vardır: fâtır kelimesinin anlamını bir kuyu davasında iki bedevînin "ene fetartühâ" ("ben açtım, ilk ben kazdım") demesinden anladığı nakledilir. Bu anlatıyı nakledildiği şekliyle aktarıyorum; senedi hakkında hüküm vermiyorum.

Şimdi kelimenin bu ayetteki seçilme sebebi görülebilir ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum:

İbrâhîm, atalar delilini reddederken fatara fiilini kullanıyor. Yani "ilk kez açan" fiilini.

Kelimeler tam karşıt yerlerden geliyor: biri "geride bulunan", öteki "ilk açan".

Ve bu, dördüncü ayetle de bağlanıyor: orada kitabın ümmü'l-kitâbta — yani asılda olduğu söylenmişti. Sûre, hem kitap hem insan için aynı şeyi soruyor: dayanağın asılda mı, yoksa izlerde mi?

Fiil muzâridir ve başında sîn var: se-yehdîn — "beni iletecektir".

Sîn, Arapçada yakın geleceği bildirir.

Cümlenin kuruluşu kaydedilmelidir ve bunu kendi okumam olarak veriyorum: İbrâhîm "ben doğru yoldayım" demiyor. "O beni iletecektir" diyor.

Yani hidayet, elde tutulan bir mülk olarak değil, beklenen bir iş olarak konuluyor.

Ve bu, yirmi ikinci ayetteki cümleyle tam karşıtlık kurar:

Fark gramer düzeyindedir ve bu yüzden doğrulanabilir bir veridir. Arapçada isim cümlesi süreklilik ve sabitlik, fiil cümlesi oluş ve yenilenme bildirir.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: atalar delilini savunanlar hidayeti sahip oldukları bir şey olarak konuşuyor; İbrâhîm kendisine yapılacak bir şey olarak.