Zuhruf 28-30. ayetler

Ve cealehâ kelimeten bâkıyeten fî akıbihî leallehüm yerciûn · Bel metta'tü hâülâi ve âbâehüm hattâ câehümü'l-hakku ve rasûlün mübîn · Ve lemmâ câehümü'l-hakku kālû hâzâ sihrun ve innâ bihî kâfirûn

"Onu, ardında kalıcı bir söz yaptı — belki dönerler diye. Ama ben bunları da atalarını da yararlandırdım, sonunda kendilerine hak ve apaçık bir elçi geldi. Hak kendilerine gelince de dediler ki: 'Bu bir büyüdür ve biz onu inkâr ediyoruz.'"

Fiil sûrede dördüncü kez geliyor ve fâil yine değişti: bu kez Allah, ve nesne bir söz.

Hâ zamiri neye dönüyor? Müfessirler burada iki okuma nakleder:

İkisi de aynı yere çıkar ve tercih dayatmıyorum.

ب-ق-ي kökü: kalmak, artakalmak, sürmek. Bâkî — kalan.

İfade kaydedilmeye değer ve dizim üzerinde durulmalıdır:

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı üç öğenin birlikte durmasıdır: İbrâhîm'den geriye kalan şey bir bina, bir toprak ya da bir servet olarak anılmıyor. Bir cümle olarak anılıyor.

Ve bu, sûrenin ölçü meselesiyle doğrudan ilişkilidir: sûre birazdan gümüş tavanlardan, altın merdivenlerden ve altın bileziklerden söz edecek. Burada ise kalıcı olan şeyin ne olduğu söyleniyor ve o şey maddî değil.

Ayrıca bir tersinme var ve bunu kaydediyorum: yirmi ikinci ayette karşı taraf atalarından bir şey devraldığını söylüyordu — âsârihim (izler). Yirmi sekizinci ayette de bir devir var, ama devredilen şey bir izin şekli değil, bir sözün muhtevası.

Son satır önemlidir: ayetin verdiği gerekçe yerciûn (dönerler) — yani uymak değil, dönmek. Kelime bir yola sokmuyor, bir geri dönüş imkânı bırakıyor.

ر-ج-ع kökü: geri dönmek. Ve kök sûrenin sonunda tekrar gelecek: ve ileyhi turceûn (85) — "ve O'na döndürüleceksiniz". Aynı kök, bir yerde insanın kendi dönüşü için, bir yerde zorunlu dönüş için.

ع-ق-ب kökü yirmi beşinci ayette âkıbet olarak geçmişti; burada akib olarak geliyor. Kökün somut anlamı: topuk. Akib — topuk, ve buradan soy, ardından gelen nesil.

Kelimenin somut resmi kaydedilmeye değer ve bunu bir gözlem olarak veriyorum: soy için kullanılan kelime, ayağın arkada kalan kısmıdır. Yani nesil, önde giden bir şey olarak değil, ardında bırakılan iz olarak adlandırılıyor.

Ve yirmi ikinci ayette karşı taraf da âsâr (izler) demişti. İki kelime de aynı resimden geliyor: ayak ve iz. Fark, izin ne taşıdığındadır.

Yirmi dokuzuncu ayette bir şey oluyor ve kaydedilmelidir: fiil birinci tekil şahsa geçiyor.

Metta'tü — "ben yararlandırdım". Sûre boyunca birinci çoğul kullanılıyordu (cealnâ, erselnâ, enşernâ, ehleknâ, intekamnâ).

Bu geçiş bilinen bir Kur'an üslubudur ve dilciler bunu şöyle açıklar: çoğul kalıp azamet ve genişlik bildirir; tekile geçiş, işi doğrudan bağlar.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum; kesin bir kural olarak sunmuyorum.

م-ت-ع kökü: bir şeyden yararlanmak, faydalanmak; ve metâ' — geçici yarar, yol azığı, eşya. Kelime otuz beşinci ayette dönecek: metâu'l-hayâti'd-dünyâ.

Ve cümlenin işi kaydedilmelidir: bel metta'tü hâülâi ve âbâehüm — "ama ben bunları da atalarını da yararlandırdım."

Bel burada bir düzeltme yapıyor: İbrâhîm'in bıraktığı söz bir dönüş imkânıydı; ama olan şey dönüş değil, yararlanmanın sürmesi oldu.

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı cümlenin hattâ ile bağlanmasıdır: hattâ câehümü'l-hakk — "ta ki kendilerine hak gelene kadar". Yani ayet, uzun bir refah dönemi ile bir uyarının gelişini arka arkaya koyuyor. Ve yirmi üçüncü ayette mütrefûn zaten anılmıştı. İki ayet aynı şeyi söylüyor: yararlanma süresi uzadıkça, gelen uyarının karşılanma biçimi sertleşiyor.

Cevap iki cümledir ve ikisi arasındaki ilişki kaydedilmelidir:

Bu ikili yapı, sûrenin yirmi dördüncü ayetinde de vardı: orada da cevap muhtevaya değmemiş, doğrudan konum ilan edilmişti (innâ bimâ ürsiltüm bihî kâfirûn). Aynı kalıp iki kez.

"Büyü" ithamı Kur'an'da en sık kaydedilen itirazdır ve Ahkāf 46/7'de işlendi. Orada kaydedilen tespit şuydu: "Karşı taraf 'anlamıyoruz' demiyor; etkiyi kabul edip kaynağı reddediyor."

Ve Kamer'de aynı tavır kaydedilmişti (sihrun müstemirr).

Buraya Zuhruf'a özgü olanı ekliyorum: burada "büyü" denen şey, ayetin kendi adlandırmasıyla el-hakktır. Cümle şöyle kuruluyor: ve lemmâ câehümü'l-hakku kālû hâzâ sihrun.

Yani ayet, gelen şeyin adını kendisi koyduktan sonra karşı tarafın koyduğu adı aktarıyor. İki ad yan yana: hak ve büyü. Bu bir dizim gözlemidir ve doğrulanabilir.