Zuhruf 33-35. ayetler

Ve lev lâ en yekûne'n-nâsü ümmeten vâhideten le-cealnâ li-men yekfüru bi'r-rahmâni li-buyûtihim sükufen min fıddatin ve meârice aleyhâ yazherûn · Ve li-buyûtihim ebvâben ve süruran aleyhâ yettekiûn · Ve zuhrufâ · Ve in küllü zâlike lemmâ metâu'l-hayâti'd-dünyâ · Ve'l-âhiratü inde rabbike li'l-muttekīn

"İnsanlar tek bir ümmet olmayacak olsaydı, Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar ve üzerine çıkacakları merdivenler yapardık; evlerine kapılar ve üzerine yaslanacakları koltuklar — ve altın süsler. Bütün bunlar, ancak dünya hayatının geçici yararıdır. Âhiret ise, Rabbinin katında sakınanlarındır."

Sûrenin adı bu ayette geçiyor ve bloğun tamamı ölçü meselesinin doruk noktasıdır.

Cümle bir lev lâ şartıyla açılıyor — bu kez "niçin olmadı" anlamında değil, "olmasaydı" anlamında (imtinâ' lev lâsı): bir şeyin varlığı, başka bir şeyin olmamasına sebep olmuş.

Ümmeten vâhideten ifadesi neyi anlatıyor? Müfessirler burada ayrılır:

Birinci okuma çoğunluğun okumasıdır; nakledildiği şekliyle veriyorum.

Ve şu kaydedilmelidir: ümmet kelimesi sûrede üçüncü kez geçiyor ve bu kez asıl anlamındadır: topluluk. Yirmi ikinci ve yirmi üçüncü ayetlerde "izlenen çizgi" anlamındaydı.

Ayet şunu söylüyor: eğer bir sakınca olmasaydı, inkâr edenlere gümüş tavanlı evler verilirdi.

Yani zenginlik, bir yakınlık işareti olarak değil, tam tersi bir bağlamda anılıyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı cümlenin şart yapısıdır: ayet, servetin dağıtımının bir değer göstergesi olmadığını söylemekle kalmıyor; verilmesinin bir sakınca içerdiği için verilmediğini söylüyor.

Ve bu, otuz birinci ayetteki itiraza verilmiş nihai cevaptır: itiraz, mesajın "büyük adam"a verilmesi gerektiğini söylüyordu. Bu ayet, büyüklüğün ölçüsü sayılan şeyin ne kadar ucuz olduğunu gösteriyor: bir sakınca olmasaydı toptan dağıtılabilecek bir şey.

س-ق-ف kökü: örtmek, üstünü kapamak. Sakf — tavan, çatı. Kur'an göğü de sakf diye anar: ve cealne's-semâe sakfen mahfûzâ (Enbiyâ 21/32).

Bu bağ kaydedilmeye değer ve gözlem olarak veriyorum: aynı kelime bir yerde göğü, bir yerde bir evin tavanını gösteriyor. Ayetin anlattığı şey, gökle arasına gümüş bir tavan koyan evdir.

فِضَّة — kök ف-ض-ض: dağıtmak, ayırmak, parçalamak. İnfadde — dağıldı. Gümüş için bu kelimenin kullanılması, dilcilerce madenin işlenip parçalara ayrılabilmesiyle açıklanır. Fıdda, dökülüp dağıtılabilen maden.

ع-ر-ج kökü: yükselmek, çıkmak; ve a'rec — topal (yürürken bir yana yükselen).

Meâric'de bu ayet zaten anılmıştı ve orada şu kaydedilmişti:

"مَعَارِج — Kur'an'da bir kez daha geçer, ve orada somut anlamındadır: '…evlerine gümüşten tavanlar ve üzerine çıkacakları merdivenler [yapardık]' (Zuhruf 43/33). Zuhruf 43/33 kelimenin somut hâlini veriyor: eve çıkılan merdiven."

Oraya dayanıyorum ve buraya sûre içi bağı ekliyorum.

Yazherûn — ظ-ه-ر kökünden: üste çıkmak, görünür olmak. Aynı kök on üçüncü ayette zuhûrihî (sırtları) olarak geçmişti.

Bunu bir metin verisi olarak kaydediyorum: on üçüncü ayette insan bir bineğin sırtına çıkıyordu ve tesbih ediyordu. Otuz üçüncü ayette bir merdivenle evinin üstüne çıkıyor. Aynı kök, iki çıkış — biri şükürle, öteki gösterişle anılıyor.

سُرُر — serîrin çoğulu. Kök س-ر-ر: dilciler bu kelimeyi sürûr (sevinç) ile aynı kökten sayar ve bağı şöyle kurar: serîr, sevinç ve rahatlık yeridir.

Kelime Vâkıa'de cennet tasvirinde geçmişti (alâ süririn mevdûne). Ve bu, bloğun en dikkat çekici yönüne götürüyor.

Yettekiûn — و-ك-أ kökünden VIII. bâb: yaslanmak, dayanmak. Aynı fiil Kur'an'ın cennet tasvirlerinde tekrar tekrar geçer (Kehf 18/31, Yâsîn 36/56, Rahmân 55/54, Vâkıa 56/16).

Yani otuz dördüncü ayette sayılan şeyler — koltuk, yaslanmak — cennet tasvirlerinin kelimeleridir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı kelimelerin ortaklığıdır: ayet, dünyada verilebilecek olan şeyi anlatırken âhirette verilecek olanın kelimeleriyle konuşuyor. Ve hemen ardından farkı koyuyor: ve in küllü zâlike lemmâ metâu'l-hayâti'd-dünyâ.

Fark, nesnede değil; nesnenin ne kadar sürdüğünde.

ز-خ-ر-ف kökü, dizinde ilk kez burada çözümleniyor.

Kök dört harflidir (rubâî) ve dilcilerin verdiği anlamlar şunlardır:

• زُخْرُف — altın; ve buradan süs, bezek, yaldız.
• زَخْرَفَ البَيْت — evi süsledi, bezedi.
• زُخْرُف القَوْل — sözün süslüsü, cilalı sözü. Kur'an bu terkibi En'âm 6/112'de kullanır: yûhî ba'duhüm ilâ ba'dın zuhrufe'l-kavli ğurûrâ — "birbirlerine, aldatmak için sözün yaldızlısını fısıldarlar."
• أَخَذَتِ الأَرْضُ زُخْرُفَهَا — yeryüzü süsünü aldı; Kur'an bunu Yûnus 10/24'te kullanır: hattâ izâ ehazeti'l-ardu zuhrufehâ ve'zzeyyenet — ve orada da hemen ardından her şeyin biçilip gitmesi anlatılır.

Kelimenin zehare (ز-خ-ر) fiiliyle ilişkisi dilcilerce kaydedilir ve bu ilişki üzerinde durmaya değer.

Zehare'l-bahr — deniz kabardı, suyu yükseldi, doldu taştı. Zehare'n-nebt — bitki gürleşti, boy attı.

Dilcilerin bir kısmı zuhruf kelimesini bu köke bağlar ve şöyle açıklar: süs, bir şeyin kabarması, olduğundan daha dolu görünmesidir. Bu türetme ilişkisini dilcilerin kaydettiği şekliyle aktarıyorum; kesin bir etimoloji hükmü olarak sunmuyorum.

Ama ilişki kurulduğunda kelimenin resmi şu oluyor ve bunu kendi okumam olarak veriyorum:

Kabarmış su, göründüğü kadar derin değildir. Deniz kabardığında hacmi büyür, ama kabarma suyun kendisinden gelmez — altındaki hareketten gelir. Süs de bir şeyin hacmini büyütür, kendisini değil.

Ve bu, sûrenin adının niçin bu kelime olduğunu açıklıyor — bir gözlem olarak kaydediyorum: sûre baştan sona, bir şeyin göründüğü hacim ile kendi ağırlığı arasındaki farkı işliyor.

Dizim de kaydedilmelidir: ve zuhrufâ ayrı bir ayet olarak, tek kelimelik bir ekleme olarak geliyor.

Yani sayım — tavan, merdiven, kapı, koltuk — bittikten sonra, tek başına bir ayet olarak "ve altın süsler" deniyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: liste bittiğinde eklenen şey, işe yarayan bir şey değil. Tavan örter, merdiven çıkarır, kapı girer, koltuk taşır. Zuhruf hiçbir iş görmez. Ve sûrenin adı odur.

Cümlenin kuruluşu bir kıraat meselesi taşıyor ve nakledilmelidir:

İki okuyuş da nakledilmiştir ve anlam aynı yere çıkar. Fark yapı düzeyindedir: birincisinde cümle olumsuz + istisna, ikincisinde olumlu + tekit.

Bunu bir kıraat kaydı olarak veriyorum; anlamda bir değişiklik üretmediği için tercih meselesi kurmuyorum.

م-ت-ع kökü yirmi dokuzuncu ayette metta'tü olarak geçmişti. Kelimenin çekirdeği: bir şeyden geçici olarak yararlanmak. Metâ' — yol azığı, taşınabilir eşya, geçici fayda.

Ve dilciler kökün bir dalını daha kaydeder: emtea'l-habl — ip uzadı, gerildi. Yani kökte bir uzama ve sonra bitme fikri vardır.

Ve blok, tek cümleyle kapanıyor.

Dizim kaydedilmelidir:

İnde rabbike ara cümlesi kaydedilmeye değer. Cümle "âhiret sakınanlarındır" diye kurulabilirdi. Araya "Rabbinin katında" giriyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı ifadenin gereksiz görünen konumudur: blok boyunca sayılan şeyler evlerdeydi — tavan, merdiven, kapı, koltuk. Kapanış cümlesi başka bir yer adı veriyor: "Rabbinin katında". İki mekân yan yana konuyor.

و-ق-ي kökü: korumak, bir şeyin önüne siper koymak. Takvâ, kökün resminde kendini bir şeyle korumaktır. Kök dizinde birçok yerde işlendi.

Ve kelimenin seçimi ölçü meselesini kapatıyor: blok boyunca insanları ayıran ölçüler sayıldı — servet, mevki, soy, görünüş. Kapanışta sayılan ölçü bir fiildir: sakınmak. Verilmiş değil, yapılmış bir şey.

Ve bu, otuz ikinci ayetteki iki derecât ayrımını tamamlıyor: dünyadaki sıralama verilmiştir (kasemnâ, rafa'nâ); âhiretteki karşılık ise bir vasfa bağlanmıştır (li'l-muttekīn).

Beşinci blok (31-35) beş ayette bir tam devir yapıyor:

Bunu bir yapı gözlemi olarak kaydediyorum: blok bir itirazla açılıp bir ölçüyle kapanıyor, ve arada itirazın dayandığı şeyin kendisi ele alınıyor — reddedilerek değil, fiyatı söylenerek.