Zuhruf 54-56. ayetler

Fe'stehaffe kavmehû fe-etâûh · İnnehüm kânû kavmen fâsikīn · Fe-lemmâ âsefûne'ntekamnâ minhüm fe-ağraknâhüm ecmaîn · Fe-cealnâhüm selefen ve meselen li'l-âhirîn

"Kavmini hafife aldı, onlar da ona itaat ettiler. Onlar yoldan çıkmış bir topluluktu. Bizi öfkelendirince onlardan intikam aldık ve hepsini boğduk. Onları, sonrakiler için bir geçmiş ve bir örnek yaptık."

Kök Kâria 101/8'de işlendi ve orada bu ayet zaten anılmıştı; Nâziât'de de anıldı. Kāria bahsinde kaydedilen şuydu:

"Kök: خ-ف-ف. Hafif olmak. اِسْتَخَفَّ — hafif saymak, küçümsemek, hafife almak. 'Kavmini hafife aldı, onlar da ona itaat ettiler' (Zuhruf 43/54). Bu son türev üzerinde durmaya değer. Arapçada aynı kök hem tartıdaki hafiflik hem ciddiye almama anlamını taşıyor. Türkçede de aynı ilişki vardır: 'hafife almak' deriz."

Oraya dayanıyorum ve buraya Zuhruf'a özgü olanı ekliyorum.

Kalıp X. bâbdır (istif'âl) ve yukarıda yestehziûn (7) için kaydettiğim tespit burada da geçerlidir: bu bâb, "bir şeyi öyle saymak, öyle bulmak" bildirir.

Ama istehaffe fiilinin dilcilerde ikinci bir anlamı daha vardır ve bu ayette müfessirler ikisi arasında ayrılır:

İkisi de dilcilerce kaydedilir. Tercih dayatmıyorum.

Ama iki okumanın da aynı sonuca bağlandığı kaydedilmelidir: fe-etâûh — "ve ona itaat ettiler".

İki fiil arasında fâ var: festehaffe … fe-etâûh.

Fâ, Arapçada hem sıra hem sebep bildirir: hemen ardından, ve bundan dolayı.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı bağlacın kendisidir: ayet iki olayı yan yana koymuyor; birini ötekinin sebebi yapıyor. Hafife alma, itaatin sebebi oluyor.

Ve bu, ilk bakışta ters görünür — normalde hafife alınan biri itaat etmez.

Ayetin gösterdiği şey şudur ve sûrenin ana meselesiyle doğrudan bağlantılıdır: Fir'avn kavmine bir delil sunmadı. Onlara üç şey gösterdi: mülk (51), manzara (51), ve karşı tarafın küçüklüğü (52-53). Bunların hiçbiri bir gerekçe değildi. Kavim yine de itaat etti.

Yani ayet, ölçüsüzlüğün karşılık bulmasını anlatıyor: hafife alınan bir topluluk, hafife alan kişiye uyuyor. Ve bunun mümkün olması, hafife almanın haklı çıktığı anlamına geliyor.

Bunu kendi okumam olarak işaretliyorum; ayetin lafzı bu sonucu vermiyor, iki fiilin fâ ile bağlanması veriyor.

Ve ayetin sonu hükmü koyuyor: innehüm kânû kavmen fâsikīn.

ف-س-ق kökü: dilcilerin verdiği somut anlam, hurmanın kabuğundan çıkması (feseka'r-rutabu min kışrihî). Yani kabuğunu yarıp dışarı çıkmak. Buradan: sınırdan çıkmak.

Ahkāf 46/35'te sûrenin kapanışında aynı kelime geçmişti ve orada kaydedilen şuydu: "kapanış, helâkin ölçüsünü fiile bağlıyor: fâsikūn — sınırdan çıkanlar. Bir soy, bir kavim ya da bir topluluk adı anılmıyor; vasıf anılıyor."

Aynı çizgiyi burada da koruyorum: hüküm, itaat edenlerin kim olduğuna değil, ne yaptığına bağlanıyor.

Kökün anlamı: şiddetli üzüntü; ve öfke. Dilciler kökün iki dalını da kaydeder ve şöyle açıklar: esef, karşılığı olmayan bir kayıp karşısındaki hâldir — bu hâl, alta bakınca üzüntü, üste bakınca öfkedir.

Kur'an kelimeyi Yakûb için kullanır: yâ esefâ alâ Yûsuf (Yûsuf 12/84) — orada üzüntü anlamındadır. Ve Mûsâ için: ğadbâne esifâ (A'râf 7/150; Tâhâ 20/86) — orada öfkeyle birlikte gelir.

IV. bâbda (âsefe): birini öfkelendirmek, üzmek.

Ve burada bir kayıt düşmek gerekiyor.

Fiilin fâili insanlar, mef'ûlü ise birinci çoğul zamir (-nâ): "bizi öfkelendirdiler".

Bu tür ifadeler (Allah'a duygu isnat eden ifadeler) klasik kelâm literatüründe tartışılmış ve iki yaklaşım gelişmiştir:

İkisi de İslâm geleneğinde savunulmuştur. Tercih dayatmıyorum ve keyfiyet hakkında hüküm vermiyorum. Kaydedilecek olan, her iki yaklaşımın da ortak kabulüdür: ifade, insan öfkesinin bir benzeri olarak anlaşılmaz.

Ve ceale fiili sûrede altıncı kez geliyor.

س-ل-ف kökü: önden gitmek, geçmek. Selef — önce geçenler. Sülfe — peşin verilen. Türkçedeki "selef" (bir görevde önce gelen) buradandır.

Kelime için iki okuma nakledilir:

İkisi de mümkündür; tercih dayatmıyorum.

Ve mesel kelimesi sûrenin sekizinci ayetine bağlanıyor. Yukarıda kurduğum halkayı burada tamamlıyorum:

Aynı kelime, sûrenin iki ucunda, iki zıt yönde. Bu doğrulanabilir bir metin verisidir.

Ve bir gözlem olarak ekliyorum: sekizinci ayet "öncekilerin örneği geçti" diyordu. Elli altıncı ayet, o örneği yapan şeyin ne olduğunu gösteriyor: bir topluluk, sonrakilerin okuyacağı bir örneğe dönüşüyor.